كالاهاى ناحيهء تبت از جمله مواد عطرى كه ايرانيان غربى و عربان به آن علاقهء فراوان داشتند ، از اين راه تجارى صادر مىشد و بازرگانان از اين كالا بهرهء فراوان مىبردند . اين مواد عطرى نخست در شهر ختن انبار مىشد . موئينه‌هاى دشت جته و دشت سيبرى ، مانند پوست سمور و قاقم و غيره ، در ايران و روم سخت گرانبها بود ؛ متمولان از آن پوستين مىكردند . اين كالاها نخست در سمرقند ذخيره مىشد ، در حالىكه پوست برهء پامير ، كه امروز به نام پوست بخارا معروف است ، در انبارهاى بخارا متمركز مىشد . كالايى كه از هندوستان گردآورى مىشد ، مانند مواد پنبه‌اى و گياههاى طبى بلورينهء معدنى و طلا و سنگهاى گرانبها و جواهرات و آهن و فولاد خام تغيير شكل يافته ، نظير خنجر و شمشير و زره و كلاهخود و جوشن و غيره از طريق درهء كابل و غزنه به نيشابور مىرسيد . ديگر از راههاى قابل ذكر ، راه بحر خزر و رود اتيل ( ولگا ) است ، كه اقصى نقاط شمالى خزر و آس و پرطاس و بلغار قديم و روس را به ممالك اسلامى متصل مىكرد ، و از ايالتهاى مجاور خزر مىگذشت . تجارت اسب براى فارسيانى كه كشتى داشتند بسيار سودمند بود ، و اين تجارت تقريبا در انحصار پارسيان بود و رقم عمدهء مداخل آل بويه و اتابكان فارس را تشكيل مىداد . وقتى كه بازرگانان عدن در مقام رقابت با آنان برآمدند ، درياگذاران جزيرهء كيش ، با شدت و سختى هرچه تمامتر ، در مقابل آنان پايدارى و مقاومت كردند و مدعى بودند كه در اين مسابقهء پرسود ، بر حريف تازه كار غالب خواهند شد . پس از حملهء مغول ، سوداگران به هرمز پناه بردند . » « 1 » جاده‌هاى كاروانرو در دورهء قرون وسطى ، عربان از شتر مهرى ، و اهالى تركستان و ايران از بيسراك و بختى و قاطر و اسب ، براى حمل‌ونقل و مسافربرى استفاده مىكردند . جاده‌هاى عديده ، شهرها را به يكديگر متصل مىكرد و كاروانها بطور منظم ، بين شهرها در حركت بودند . ولى بدون شك ، كاروانهايى كه بين بلاد مهم در حركت بودند ، بمراتب بيشتر از كاروانهايى بودند كه ميان شهرهاى كوچك آمدورفت مىكردند . مسافرين اين دوران ، شب‌وروز ، به حركت خود ادامه مىدادند و گاه ناگزير بودند از جاده‌هاى نامساعد و تنگ و سراشيب و لغزنده براى رسيدن به مقصد عبور نمايند . براى عبور از راهها غير از صبر و شكيبايى مسافرين ، كاردانى و مهارت مهارى و چارپايان نيز ضرورت داشت تا بتوانند مسافران و مال التجاره‌ها را بدون برخورد به مانعى به مقصد برسانند . مقاطعه كارانى كه از اين راه زندگى مىكردند ، هزاران چهارپا در اختيار داشتند و بهترين آنها را براى اين قبيل مقاصد برمىگزيدند . معمولا از شتر براى عبور از دشتهاى خشك و بىآب و علف ، و از قاطر براى عبور از جاده‌هاى كوهستانى و مرطوب ، نظير مناطق اطراف بحر خزر ، استفاده مىكردند . كالاهاى متنوع و گوناگونى با بارگيرى و عدل‌بندى مخصوص به اين ترتيب حمل‌ونقل مىشد . بار حيوانات را به دو قسمت متساوى تقسيم مىكردند و به دو طرف حيوان مىبستند . مواد مايع نظير عسل ، زفت ، قير ، نفت ، روغن و كره را در مشكهايى كه از پوست تهيه شده بود ،

--> ( 1 ) . زندگى مسلمانان در قرون وسطا . پيشين ، ص 395 - 394 .