مرتضى راوندى

99

تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي )

مىريختند . چوب و مواد پشمى و پنبه‌اى كه مال التجاره‌هاى مهم آن دوره بود ، به خوبى با ريسمان و طناب بسته‌بندى مىشد . علوفه و كاه را در لنگه‌هاى جداگانه محكم و با فشار مىبستند . نمك و مواد دانه‌اى را در خرجين مىريختند و پارچه و اشياء گرانبها را در كيسه‌ها و گونيهايى كه مخصوص كاروان بود مىنهادند و با روپوشى رنگارنگ دور آنها را مىگرفتند . در مورد ميوه‌هايى چون هندوانه و خربزه و انگور آنها را در لنگه‌هاى سبدى جادار مىريختند و بوسيلهء چهارپايان به مقصد مىرسانيدند . در مسير جاده‌هاى كاروانرو ، در فاصله‌هاى معينى ، كاروانسراهاى بزرگ قرار داشت و در طول جاده‌هاى مملكت ، صدها و هزاران كاروانسرا ساخته شده بود . اين كاروانسراها كه از جهاتى شبيه به مهمانسراهاى وسيع بود ، محل مناسبى براى پناه دادن مسافران در موقع توقف بود . بعضى از اين كاروانسراها دولتى و برخى ديگر متعلق به اشخاص بود . در بعضى از اين كاروانسراها ، مسافران حق توقف ثابتى به صاحب آن مىپرداختند . در حالى كه بعضى ديگر كه به قصد خيرات و مبرات ساخته شده بود ، نه تنها از مسافرين چيزى نمىگرفتند بلكه بابت چهارپايان و خوراك نيز از مردم وجهى مطالبه نمىشد . در بعضى از اين مهمانسراها شير مجانى به مسافرين مىدادند . در برخى از شهرهاى ايران ، كارگرى به نام « گذار » يعنى گذراننده ، موظف بود از مسافران تازه وارد پذيرايى و براى استقرار در اتاق كاروانسرا به آنها مدد و يارى نمايد . در هر كاروانسرايى ، ديوار و برج و با روى مخصوصى براى محافظت و دفاع از مسافران و كالاها تعبيه شده بود . كاروانسرا داراى يك يا چندين در بود ، و همهء آنها را هنگام شب مىبستند ، ولى مراقبان همين كه كاروانى مىرسيد در را مىگشودند . در داخل كاروانسرا حياط وسيع و مشجرى بود و معمولا حوض يا چاه آبى داشت كه براى آب دادن به چهارپايان از آنها استفاده مىكردند . در گرداگرد صحن كاروانسرا ، ساختمانهايى بود كه براى نگهدارى چهارپايان و حفظ و حراست مال التجاره‌ها و سكونت مسافران مورد استفاده قرار مىگرفت . عمارتهايى كه براى زندگى مسافرين ساخته بودند معمولا دو يا سه طبقه و داراى اتاقهاى كوچكى بود كه در آنها به‌طرف ايوان يا مهتابى باز مىشد ، و از ايوان و مهتابى نيز فضاى حياط ديده مىشد . در اين اتاقها هيچگونه اثاث و وسايلى براى زندگى مسافران وجود نداشت ، و مسافران ناگزير بودند كليهء ما يحتاج خود را از قبيل لحاف و پتو و لوازم مطبخ همراه بياورند ، و در صورتىكه آنها از اين جهات غير مجهز بودند ، مىتوانستند ما يحتاج خود را كرايه يا خريدارى نمايند ؛ زيرا مغازه‌هاى گوناگونى در اطراف كاروانسرا وجود داشت و لوازم زندگى نظير خورجين ، كيسه ، چراغ و غيره در دسترس مشتريان قرار مىگرفت . در ولايات ترسانشين ، مسافران در دالانهاى سقفدارى كه در حكم مهمانسرا بود زندگى مىكردند ؛ مثلا در دير « ماريوحنا » واقع در تكريت ، در كنار دجله ، ساختمانهاى مخصوصى جهت پذيرايى از مهمانان وجود داشت . در ايران در كليهء شهرهاى بزرگ و كوچك ، مهمانخانه‌هايى بود كه به نام « شبستان » خوانده مىشد . از جاده‌هاى مهم تجارى با دقت و مراقبت بسيار نگهدارى مىكردند . حكومت مصر سالانه 10 هزار سكهء طلا براى حفظ و حراست جاده‌هايى كه در امتداد نيل وجود داشت خرج مىكرد . مثلا در قرن نهم ، امير مصر ، خمارويهء طولونى ، عقبه ، يعنى گردنهء كوه ميان ايله و بيابان تپه را معمور فرمود ، و سلطان محمود غزنوى براى تسطيح جاده‌هاى افغانستان و خراسان ، مبالغ بسيار صرف كرد . كوير نمك و