اين چند قرن در خليج فارس جريان داشته گرديده‌اند ؛ غافل از اين‌كه دريانوردان سيراف كه وارث اطلاعات دريانوردان اقيانوس هند بودند ، داراى قبله‌نمايى بودند كه 32 خانه يا مهب باد داشت ، و به كمك اين صفحه و علامتهاى آن ، از مهاب رياح موسمى و موقعيت ستارگان و طلوع و غروب آنها 16 نقطه را مطلع و 16 خانهء مقابل را مسقط 16 ستارهء ثابت معروف مىناميدند . روى كشتيها نيز عده‌اى منجم با وسايل دقيق و آلات و اوراقى كه فاصلهء اجرام سماوى و نقاط ساحلى را از يكديگر نشان مىدادند ، مشغول مراقبت و هدايت ناخداى كشتى بودند . از جمله وسايل دقيقى كه در اواخر قرن 12 مورد استفاده قرار مىگرفت ، چوبى بود موسوم به عصاى طوسى كه براى اندازه‌گيرى فاصله‌هاى ستارگان و تعيين خط سير آنها به كار مىرفت . دريانوردان جنويزى ( ونيزى ) كه در قرن 13 به دربار مغول آمدند ، علم و اطلاع درياگذاران خليج فارس را كسب كرده آن را در مديترانه منتشر ساختند . علاوه بر قطبنما نقشه‌هاى كشتيرانى موسوم به رهنامج را كه بنادر مختلف هند را نشان مىدادند ، مورد مطالعه قرار دادند ، و سرانجام طرز ساختن آن را آموختند . درين نقشه‌ها ( رهنامج ) به طول و عرض جغرافيايى ، مانند بطلميوس ، توجه نداشتند بلكه طبق سيستم ايرانى و چينى ، قطب مغناطيسى ( الجاه ) را مركز گرفته ، موضع بندرها را به حسب قطبنما تعيين مىنمودند . از اصبع و انگشت و گره براى تعيين فاصله‌هاى جغرافيايى استفاده مىكردند . از قرن دوازدهم ، قطبنما كه از دير زمانى بطور سرى و مخفى مورد استفادهء چينيها و هنديها و ايرانيها بود ، در بحرپيماييها مورد توجه عمودم ملاحان قرار گرفت . » « 1 » كشتيرانى و بادهاى موسمى « تقريبا تمام كشتيهاى بزرگ ، كه در اين دوره در بنادر خليج فارس مورد استفاده قرار مىگرفت ، در بندرهاى هندوستان ساخته مىشد . اين كشتيها دو نوع بود : بعضى از آنها را منحصرا براى حمل مسافران مىساختند كه بسيار سبك و سريع السير بود و مسافران را پس از عبور از رود دجله به بصره مىرسانيد ؛ بعضى ديگر كشتيهاى باركشى بود كه براى بردن كالا به كار مىرفت و شبيه به كشتيهاى بادى چينى بود . اين كشتيهاى بادى و سنگين كمابيش مرتفع و براى سوار شدن روى آنها از يك نردبان ده پله‌اى استفاده مىكردند و مىتوانستند با آنها 500 مسافر و كارگر دريايى حمل نمايند . داخل كشتى اتاقهاى متعدد و دكانهاى گوناگونى نظير سقطفروش و ميوه‌فروش و غيره وجود داشت . علاوه بر اين ، در اين كشتيها محلهاى مخصوصى براى رختشويى و سلمانى بود . در سكان كشتى محلى براى نگهدارى گوشتهاى نمك‌زده مىساختند . آماده كردن كشتى و حركت دادن آن مستلزم انجام مقدماتى بود . قبل از حمل كالا ، نخست قطبنما و عصاى طوسى كه اسطرلابى بود مستطيل شكل ، و شاغول عمق‌گيرى و فانوس روى كشتى و رهنامه يا نقشهء بندرها و ديگر ضروريات را در محل خود قرار مىدادند . كارگران كشتى عبارت بودند از : غواصان و ملاحانى كه بدون استفاده از ماسك زير آب مىرفتند .

--> ( 1 ) . على مظاهرى ، زندگى مسلمانان در قرون وسطا . ترجمهء مرتضى راوندى ، ص 406 - 403 ( به اختصار ) .