به تصادمات مسلحانه و قتلها و ايجاد حريق در كويهاى مختلف مىگشت و بارها منجر به ويرانى يك شهر مىشد ( همچنان‌كه در رى اتفاق افتاد ) . روستاييان اطراف بلاد نيز به اين تصادمات ، كه معمولا در شهرها آغاز مىگشت ، كشانده مىشدند . » « 1 » به نظر ريچارد ن . فراى در دوران قدرت نخستين شهرياران سامانى ، مادام كه تركها هنوز قدرت و نفوذ زيادى كسب نكرده بودند و مالياتها زياد نشده بود ، وضع كشاورزان و پيشه - وران تا حدى رضايت‌بخش بود . ولى در اواخر دولت سامانيان ، سلاطين يا امراى سامانى با اختلافات داخلى ، استقلال‌خواهى فئودالها و عدم تمركز نسبى مواجه گرديدند . سازمان ادارى روزبروز افزايش يافت ، حقوقها فزونى گرفت ، سپاهيان ، بخصوص امراى ترك ، قدرت و نفوذ بيشتر كسب كردند ، و از دولت حقوق و مزاياى بيشتر مىخواستند . دولت براى مقابله با اين مشكلات ، بر ميزان مالياتها مىافزود ، و سعى مىكرد ، بكمك پول ، نيروهاى مخالف را راضى يا مغلوب كند . در نتيجهء اين احوال و نيامدن برف و باران ، ذخاير آب در قنوات و چاهها نقصان پذيرفت ، نظم ديرين شبكه‌هاى آبيارى از بين رفت و وضع كشاورزان به تباهى گراييد . طبقهء پيشه‌وران نيز در اثر تحميلات مأمورين مالياتى و رواج سكه‌هاى كم‌عيار ، و كم شدن قوهء خريد طبقهء عظيم كشاورزان ، با بحران اقتصادى مواجه گرديدند . مجموع اين احوال به ورشكستگى و ضعف حكومت مركزى گراييد . اكثريت قريب به اتفاق مردم در خانه‌هاى خشت و گلى زندگى مىكردند . كوچه‌ها غالبا تنگ و پراعوجاج و پيچ در پيچ بود . مردم به مسائل بهداشتى توجه نمىكردند . گوشه و كنار كوچه‌ها و معابر تنگ انباشته از انواع زباله‌ها بود . مردم به حقوق و وظايف فردى و اجتماعى خود توجه نداشتند . ظلم زمامداران ، تجاوزات پىدرپى فئودالها و تركان غز ، زورگويى غازيان و عياران و راهزنان ، به اكثريت مردم مجال تفكر و چاره‌جويى نمىداد . آلودگى محيط ، و كم‌توجهى مردم به امور صحى ، گاه و بيگاه سبب ظهور و با ، طاعون و ديگر بيماريهاى واگيردار مىشد ، و خرمن هستى هزاران آدمى را بر باد مىداد . « 2 » بندر سيراف و كشتيهاى آن « بندر سيراف كه در مقابل جزيرهء كيش و بين بصره و بندرعباس واقع است ، در حدود قرن ششم ميلادى ، از لحاظ فعاليتهاى اقتصادى و آمدورفت كشتيهاى تجارى اهميت و شهرت فراوان داشت . در اين بندر ، جمعيتى مركب از اقوام و ملل گوناگون با عجله و شتاب بسيار ، شب و روز در كوچه‌ها ، دكانها و انبارهاى آن‌كه پر از كالا بود ، با زحمت آمدورفت مىكردند ؛ بازرگانان و تجار ، مانند ناخدايان ، كشتيهاى متعدد در اختيار خود داشتند و به مسافرتهاى طولانى كه گاه ماهها و سالها ادامه داشت ، مبادرت مىكردند . خانه‌ها گه گاه به شش هفت طبقه مىرسيد ، و در نزديكى هم قرار گرفته بود ؛ طبقات پايين اين عمارتها را از سنگ و آجر و طبقات بالا را از چوبهايى كه از افريقا و هند وارد شده بود ، مىساختند . تجار واردكننده و صادركننده و صاحبان كشتيها در ساختمانهاى مجهز و آماده مسكن مىگزيدند . در قرن دهم ، سكنهء سيراف سرمايه‌اى بين پنجاه تا صد ميليون فرانك طلا داشتند ، و در دفاتر تجارى اين بندر ، مهمترين معاملات بازرگانى آن عصر صورت مىگرفت ( اصطخرى ) .

--> ( 1 ) . همان . ص 285 - 284 . ( 2 ) . ر ك . بخارا ، ترجمهء محمود محمودى ، ص 223 - 187 .