مرتضى راوندى
748
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي )
درست كردم و از هرات قصد بست ، تيغ يمانى برميان ، و عقيله ( - شتر گرامى ) زير ران ، ذرع ( ذره ) داودى در بر و مغفر عادى بر سر ، كمند تابدار در بازو و پرند آبدار ( كنايه از شمشير است ) در پهلو و سپر مكى در پشت و نيزهء خطى در مشت ، با آفتاب همسنان و با باد همعنان . . . » طرز نبرد و صفآرائى به نظر مباركشاه « بدان كه اول صف پيادگان با سلاح و سپرهاى فراخ و حربه و تيراندازان بايد كه چون حصارى باشد . صف دوم پيادگان با جوشن و خفتان و شمشير و سپر و نيزه بايد . صف سيم پيادگان با شمشير و تركش و جولهاى آهن بسته و كاردهاى بزرگ بايد . صف چهارم عريفان با پيادگان با درقه و شمشير و عمود بايد و ميان صفى فراخ بايد تا هرچه باشد ، مىبينند . و سوار را راه بود و مبارزان از هر جاى مىروند و درمىتابند . و مردان جنگى چهار گروهند ، يكى مبارزان جانباز كه نام جويند ، اين گروه برابر ميمنه بايد داشت ، دوم خداوندان شكيبايى و پايدار به كارزار ، ايشان را بر ساقه بايد داشت . سيم مردان تيرانداز كه همپشتى را شايند و سپر پيش گيرند و زانو زنند به تير انداختن . اين مردان را بر مسير بايد داشت . چهارم آرايش لشكرند چون علمداران و مطرد و دبدبه و دهل و تبير و زنگيانه و بوق و طبل و آنچه بدان ماند . و چند مرد دلير ، مردانه بايد كه سپاه را دلير كنند و بر جنگ كردن حريص نمايند و لشكر را دل دهند تا دلير شوند و نترسند و بنه و اثغال و هزينه و بازار لشكر و پيشهوران را پس پشت بايد كرد نزديك قلب و ميمنه و ميسره ، و چون خليفت به جاى خويش بايستند و حاجبان و خاصگان نزديك ، نزديك باشند به پادشاه و سپهسالار و رهبران كه راه نگاه دارند با ياران خويش ، بر دست راست قلب باشند . و تيراندازان و حيلتگران و نفطاندازان بر دست چپ قلب باشند و موكبداران و قودكشان و كمنداندازان نزديكى باشند و حرسبانان و جنگداران و منجنيقداران و عرادهداران و كمند حلقهاندازان . . . راستراست دارند و چهارپايان ، اسب گله ، گوسفند و گاو از بيرون دارند و جمازگان پراكنده و علف و بارگران و ثقل پستر از همه و برايشان مردان نيكجلد با سلاح تمام بايد . سپهسالاران بزرگ و سرهنگان بزرگ ، پيروان لشكر و دانشمندان و طبيبان و نديمان و منجمان به نزديك پادشاه و سرلشكر باشند و خادمان و بندگان و خاص و عام بر دست راست باشند با وزير و دو مرد دانا و هوشيار كارديده از اينان . و دوم از جانداران و نگاهبانان پادشاه بر راست سپاه باشند و حرم و خزينه و سلاح هميشه بايد كه نزديك قلب باشند و مطبخ خاصه با ايشان بايد باشد و ساقهء مقيم پس صفها باشد پشت سوى لشگر و روى نهاده به نگاهداشت لشكر و بنه ، و اگر به مسير سپاه همىبوده ، تعبيه چنان بايد كرد كه به كارزار و حرب كنند و صف همچنان كنند و سرهنگى يا سالارى از قلب بر ميمنه و ميسره همىگردد رسم و ترتيب جنگ نهادن را و طلايه و چهارسوى لشكر همىگردد و اگر بيم از پيش بود ، يكنيمه از ميسره پيش صف بايد كرد و نيمهء ديگر از ميمنه . . . » « 1 »
--> ( 1 ) . آداب الحرب و الشجاعه ، پيشين ، ص 330 .