آداب و رسوم آنها با يكديگر فرق داشت . از يك طرف ، عده‌اى در شهرها و دهكده‌ها ساكن و از طرف ديگر ، جمعى چادرنشين بودند . تاجيكها ، كه بايد كردها را نيز جزء آنها به شمار آورد ، از نژاد آريايى و در اكثريت بودند . همچنين عدهء زيادى ترك و تركمن و عرب و بلوچ و براهويى و افغان و گرجى و ارمنى و نيز جمعى قليل كليمى و صابئى در اين كشور اقامت داشتند . اكثر تركها و تركمنها از اخلاف طوايفى بودند كه دسته‌دسته از امپراطورى عثمانى آمده و از شاه اسماعيل اول ، مؤسس سلسلهء صفويه پشتيبانى كرده بودند ، عدهء ديگرى از نژاد ترك مانند طوايف افشار و قشقايى ، قبل از دورهء صفويه به ايران آمده بودند . در قفقاز نژادهاى مختلفى وجود داشت . علاوه برلزگيها و ساير طوايفى كه در نواحى كوهستانى داغستان به‌سر مىبردند گرجيها و ارامنه نيز در اين منطقه مىزيستند . . . بسيارى از آنها به خدمت نظام ايران در آمدند و بدين ترتيب در آن كشور پراكنده شدند . بعلاوه در گذشته به اندازه‌اى از گرجيها به اسارت گرفته شده بود كه خون گرجى در خانوادهء سلطنتى و طبقات حاكمه وجود داشت . گرجيها عيسوى ، ولى اكثر آنها پيرو آئين ارتدكس بودند . هنگامى كه شاه مقامى به يكى از بزرگان آنها تفويض مىكرد وى بدون اكراه اسلام مىآورد ، ولى به آسانى به آيين ديرين خود باز مىگشت . ارامنه پيرو كليساى گريگوريان بودند كه مطابق تصميم مجمع كالسدون « 1 » از مسلك ارتدكس جدا شده بودند . ارامنه بيشتر در دهات « چخور سغد » اقامت داشتند ولى عدهء زيادى از آنها در جلفاى اصفهان و عدهء كمترى در همدان و ساير شهرها مقيم بودند ؛ فقط گروه كوچكى از لزگيها و ساير طوايف داغستان كه تقريبا بدون استثناء سنى بودند از اتباع ايران به‌شمار مىرفتند . در ايران اسما طوايف « قيطاق » و « قراقيطاق » به رهبرى « اوسمى » يا رئيس ، و طايفهء « قموق » تحت فرمان « شمخال » زندگى مىكردند . طوايف قيطاق و قراقيطاق در ناحيه‌اى واقع در شمال طبرستان مىزيستند و همسايگان آنها در غرب طايفهء غازى قموق ، و در شمال طايفهء قموق بود . رئيس اين طوايف « اوسمى كبير » نام داشت . كردها بطور كلى در كردستان مقيم بودند ، ولى عده‌اى از آنها در آذربايجان و خراسان و ساير ايالات زندگى مىكردند . شاه‌عباس كبير بعضى از اين طوايف را تقسيم كرد تا هم مانع از مقتدر شدن آنها بشود و هم نواحى سرحدى را كه در معرض هجوم تركمنها و ساير مردم غارتگر واقع مىشد حفظ كند ( طوايف قاجار و افشار هم به همين علل متفرق و پراكنده شدند ) . در جنوب كشور ، طوايف عرب در قسمت سفلاى عربستان و در سواحل خليج فارس و جزاير آن مقيم بودند و تقريبا همگى از آيين تسنن پيروى مىكردند . نيرومندترين طوايف شرق ايران غلجائيها و ابداليها بودند . غلجائيها در اطراف قندهار و ابداليها در ولايت هرات به‌سر مىبردند . اين دو طايفه سنى بودند ولى طايفهء هزاره كه از نسل مغول و ساكن نواحى كوهستانى شمال و غرب دره‌هاى هيرمند و ترناك بودند ، آيين تشيع داشتند . طايفهء « هزاره » به زبان فارسى تكلم مىكردند ولى همسايگان غربى آنها به نام

--> ( 1 ) . Chalcedon