مرتضى راوندى
588
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي )
بين مردم منتشر كردند و به نام اهانت به اسلام ، به اين مرد خائن در مجالس و محافل مذهبى و غيرمذهبى حمله مىكردند . عين الدوله كه مردى بسيار خودخواه و مستبد بود به اعتراضات مردم ، تجار ، و روحانيان اعتنا و توجهى نمىكرد و براى آنكه فرياد اعتراض مردم به گوش شاه نرسد او را به فرنگستان فرستاد و پس از مراجعت شاه از فرنگ باز حاضر نشد قدمى در راه اصلاح كارها بردارد . سياست او عبارت از تهديد و تطميع بود . او مىكوشيد علما و روحانيان را با رشوه ، و تجار و كسبه را با كتك و تهديد بر سر جاى خود بنشاند . و در همين ايام ، بعضى از حكام ولايات نسبت به مردم و روحانيان روشى خشن و وحشيانه پيش گرفتند . علاء الدوله حاكم تهران وقتى كه ديد در مقابل اظهارات منطقى تجار نمىتواند پاسخ قانعكنندهاى بدهد ، چند تن از آنان را به چوب بست . در نتيجهء اين اقدام ، نهتنها تودهء مردم بلكه روحانيان در رمضان 1323 دست اتحاد به هم دادند و ماه بعد براى آنكه عدم رضايت كامل خود را از حكومت ، به شاه و جهانيان اعلام كنند راه حضرت عبد العظيم پيش گرفتند . بعد از مدتى مذاكره بين دولت و علما ، سرانجام روحانيان با احترام به تهران بازگشتند و به فرمان شاه ، عين الدوله موظف گرديد در راه تأسيس عدالتخانه و استقرار آزاديهاى فردى و اجتماعى قدمهايى بردارد و علاء الدوله را از حكومت تهران عزل كند . علاء الدوله كه اصولا مردى مرتجع و بيمنطق بود ، پس از مراجعت علما بار ديگر به وعده و وعيد و دروغگويى پرداخت و به درخواستهاى مردم توجهى نكرد . سيد جمال الدين اصفهانى ، واعظ مشهور را كه عليه ظلم و ستمگرى سخن مىگفت ، به قم تبعيد كرد . آمدورفت شبانه و تشكيل جلسات مخفى را قدغن كرد و ايجاد عدالتخانه را به تأخير انداخت . در نتيجهء مظالم عين الدوله ، بار ديگر مردم به پا خاستند و تأسيس عدالتخانه و عزل عين الدوله را از شاه طلب كردند . در نتيجهء كشمكش بين مردم و عمال دولت ، عدهاى كشته شدند و علما به قم رفتند و عدهاى از مردم پايتخت در سفارت انگليس اقامت گزيدند . شاه پس از وقوف بر اين اوضاع عين الدوله را معزول و مشير الدوله وزير خارجه را به جاى او به صدارت برگزيد . و در چهاردهم جمادى - الثانى 1324 به تقاضاى آزاديخواهان گردن نهاد و فرمان مشروطيت را صادر كرد . و در 18 شعبان همان سال يگانه مظهر حكومت ملى يعنى مجلس شوراى ملى ايران تشكيل گرديد و قانون اساسى نوشته شد و به امضاى شاه رسيد . بعد از پنج روز شاه درگذشت . در جريان نهضت مشروطيت تشكيل انجمنها و محافل مخفى قابل توجه و شايان ذكر است . تشكيل مجدد انجمنهاى مخفى به قصد مبارزه با انحراف ، و انتقاد از خود ناظم الاسلام كرمانى در پيرامون اين انجمنها و مطالبى كه در آنها مطرح مىشده چنين مىنويسد : پس از رفتن آقايان به قم مدتى انجمن مخفى تعطيل شد . پس از مراجعت حضرات ، ناظم الاسلام كرمانى براى مبارزه با انحراف و هدايت نهضت نوبنيان مشروطيت ، وجود انجمن مخفى را ضرورى تشخيص داد و با كمك و پايمردى آقا سيد محمد صادق طباطبايى عدهاى از آزاديخواهان صديق و پاكدامن گرد آمدند و قرار شد اين جلسات هفتهاى دو شب تشكيل و هر شبى در خانهء يكى از اعضاى انجمن داير شود . ناظم الاسلام در پيرامون علت تشكيل انجمن چنين گفت :