ملى ، به معنى واقعى خود ، برقرار شود . استاد مجتبى مينوى تحت عنوان « اولين كاروان معرفت » از سرگذشت نخستين محصلين ايرانى در اروپا و تلاش و صميميت آنها در راه فراگرفتن علوم و معارف غرب بتفصيل ياد كرده و چنين نوشته است : يكصد و چهل سال پيش از اين ، اولين عدهء محصلين ايرانى كه دولت ايران به فرنگستان فرستاده بود ، به انگلستان وارد شدند . اينها به قدر استعداد خود از خرمن تمدن و معرفت فرنگى خوشه چيدند و همين كه به ايران برگشتند تخم ترقى و تجدد را در زمين نياكان خود پراكندند . در انجيل مىگويد : « برزگرى براى پاشيدن تخم بيرون شد ، و چون تخم مىپاشيد قدرى بر كنار جاده افتاد ، مرغان آمدند و آنها را برچيدند ، بعضى بر زمينهاى پرسنگ كه چندان خاكى نداشت افتاد ، به زودى سبز شد زيرا كه زمين عمقى نداشت و چون آفتاب برآمد بسوخت و از آنجا كه ريشه نداشت بخشكيد ؛ و برخى در ميان خارها افتاد و خارها بر گرد آن برآمد و آنها را خفه كرد ؛ و ليكن باقى بر زمين نيكو افتاد و ثمر داد ؛ بعضى صد تخم و برخى شصت تخم و پاره‌اى سى تخم . » تخم ترقى و تجدد كه در ايران كاشته شد اين حال را داشت يكصد و چهل سال است كه كاروانهاى بيشمارى از مردم ايران از بچه و پير و جوان به ممالك فرنگ رفته و برگشته‌اند و سياحان و تجار و مأمورين دولتى فرنگى به خاك ايران سفر كرده‌اند و سعى وافر در ترويج معرفت و علم و هنر و آداب و قوانين اروپايى به عمل آمده است ، اما صد يك آن فايده‌اى كه بايست ، عايد ما نشده است . چرا ؟ زيرا كه زمين را شايستهء پذيرفتن و نمو دادن آن بذرها نكرديم و به آنها آب نداديم و خارها و علفهاى هرزه را از ميان نبرديم و از دانه‌هايى كه كاشته بوديم مواظبت نكرديم . شكى نيست كه هند و ژاپن و مصر و تركيه چندين برابر ما از ثمرات همين نوع زراعت بهره‌ور شده‌اند ؛ براى اينكه بهتر از ما راه پيمودند ، اما آنها هم از خبط و خطا بر كنار نبودند و در مراعات شرايط و مقتضيات كار قصور و اهمال ورزيدند . بارى ، در ميان اين كاروانهاى معرفت كه از ايران به اروپا رهسپار شدند ، شايد متاعى كه دستهء اول به ايران حمل كردند به نسبت زمان و موقع كه بسنجيم از متاع كاروانهاى ديگر مفيدتر بوده و بيشتر مؤثر گرديد ؛ تفنگ‌سازى به سبك فرنگ ، دستگاه چاپ ، اولين روزنامهء فارسى ، ترجمهء كتب از السنهء اروپايى ، فن طبابت مغرب‌زمينيها ، تأسيس ادارهء پست و وزارت علوم و وزارت خارجه ؛ همهء اينها كار اولين دستهء محصلين ايرانى بود كه به لندن فرستاده شده بودند . « 88 »

--> ( 88 ) . مجلهء يغما ، مرداد سال 32 ، ص 181 .