احتياج دارد كه قائل به وجود خدا باشد و ايمان داشته باشد كه پروردگار خوبيها و بديها را بدون پاداش نخواهد گذاشت . به اين ترتيب ، خدايى كه ولتر به آن اعتقاد دارد يك قدرت اجتماعى لازم براى حفظ نظم است . ولى ديدرو و چند تن ديگر از نويسندگان دايرة المعارف از ايجاد يك سيستم مالياتى مترقى و تقسيم عادلانهء ثروت ، امساك در تجمل ، ترحم به مستمندان و توجه به فرهنگ عمومى سخن مىگويند . » « 79 » بعضى از صاحبنظران اين دوره بيشتر از تحديد قدرت شاه و كليسا سخن مىگفتند . هاليفاكس دانشمند و محقق انگليسى مىگويد « . . . در رأس حكومت ملت قرار دارد و ملتها حكومت را به وجود مىآورند ، نه بالعكس . مردمى كه پادشاه خود را از كف دهند باز هنوز مردم هستند و كلمهء مردم بر آنها اطلاق مىشود ، اما پادشاهى كه مردم خود را از كف دهد ديگر پادشاه نيست . در هر ملت يك قدرت بزرگ نهفته است كه مشروطيت و قانون اساسى را به تكرار و هر موقع كه خير مردم اقتضا كند تغيير مىدهد . . . » « 80 » ولتر ضمن بحث در پيرامون آثار انقلاب فرانسه ، مىگويد : از سال 1789 تا 1791 ، نخستين دوران انقلاب ، فرانسه يك پادشاه مشروطه داشت . مجمع ملى با تمام مشكلاتى كه داشت به يك سلسله اقدامات اساسى دست زد : « . . . در قانون جزا تجديدنظر كرد ، شكنجه و زندانى كردن و تعقيب بىچون‌وچرا تنها به سبب شايعات ، ملغى گرديد ، استانها به دپارتمان تقسيم شد ، ارتقاء درجه در نظام براى همگان از هر طبقه آزاد شد ، دادگاهها براساس صحيحى پايه‌گذارى گرديد . همهء املاك پهناور كليسا مصادره شد ، سازمانهاى دينى كه به كار آموزش و خيريه نمىپرداختند منحل شدند . . . براى يكسان ساختن ثروتها ، كوششها مىشد . . . هركس مىبايستى خانهء آرام داشته باشد ، و روزى مستمر ، و زن و فرزند . كارگر را بايد مزد كافى داد . عليه سود بردن اقداماتى به عمل آمد . در زمينهء اجتماعى ، طلاق را در سهولت ، با ازدواج برابر ساختند ، امتياز كودكان شرعى بر غير شرعى از ميان برداشته شد . درگاه شمارى تغييراتى پديد آمد . در سكه‌ها و وزنها و مقياسها شيوه‌اى ساده پيش گرفتند . » « 81 » در قرون بعد نه‌تنها در زمينه‌هاى اجتماعى ، بلكه در زمينه‌هاى علمى و فرهنگى ، پيروزيهاى بزرگى نصيب بشر گرديد . چارلز داروين ( 1809 تا 1882 م . ) طبيعىدان انگليسى در كتاب بنياد انواع ، از راه انتخاب طبيعى ، آدميان را با ديگر جانوران در سير تكاملى انواع يكسان و همانند شمرد . به قول ولز ، « جنبش داروينيسم » ، مسيحيت رسمى را غافلگير كرد . پيشرفتهاى فنى اين عصر نيز قابل توجه است ؛ در سدهء هجدهم نخستين ماشين بخار به كار افتاد . جيمز وات كه در گلاسكو ابزارهاى رياضى مىساخت ، ماشين تلمبهء بخار را اصلاح كرد و آن را به صورت قوهء محركه‌اى درآورد كه به درد هر نوع كارى مىخورد . نخستين ماشينى كه به اين نوع به كار افتاده بود براى بافتن پارچهء پنبه‌اى به كار رفت . در سال 1804

--> ( 79 ) . همان ، ص 283 ( به اختصار ) . ( 80 ) . تاريخ نظريات سياسى ، پيشين ، بخش سوم ، ص 164 . ( 81 ) . كليات تاريخ ، پيشين ، ص 124 به بعد ( به اختصار ) .