معاملات خودخواهانهء امين السلطان و كامران ميرزا و غيره انداخت ؛ و در اين راه يعنى بيدار كردن عامه ، جمع كثيرى از داخل و خارج مىكوشيدند ؛ مثل امين الدوله و حاج شيخ هادى نجم‌آبادى ( 1250 تا 1320 ه . ق . ) و سيد جمال الدين اسدآبادى همدانى ( 1254 تا 1314 ه . ق . ) . ملكم هم از آنجا كه با امين السلطان دشمنى داشت و طالب مقام او بود و تا حدى دستش از كارها كوتاه شده بود ، در لندن به تأسيس روزنامهء قانون قيام نمود ، و به نام قانون‌خواهى و تغيير وضع حكومت ايران ، به ذكر مظالم حكومت استبدادى پرداخت ؛ و نوشته‌هاى او ، از آنجايى كه عاميانه بود و از خارجه نيز مىرسيد ، در مردم بىتأثير نبود . « 57 » ما ، بدون اينكه ملكم را مردى متقى و پاكدامن به شمار آوريم ، معتقديم كه آثار و افكار او در انتباه و بيدارى طبقهء باسواد و روشنفكر ايران عامل مؤثرى بود . و فعاليت و تلاش عملى و مبارزهء مداوم و منطقى ملكم را نمىتوان با مبارزهء آرام و منفى امثال آقا شيخ هادى نجم‌آبادى مقايسه كرد . بدون شك ، اگر ناصر الدين شاه و رجال دولت او حسن‌نيت داشتند ، مىتوانستند از اطلاعات وسيع اقتصادى و اجتماعى ملكم ، به نفع مردم ، استفاده كنند . ولى مطالعه در اوضاع آن ايام نشان مىدهد كه زمامداران ايران كمترين توجهى به مسائل و مشكلات اقتصادى اجتماعى و مردم ايران نداشتند . گفتگوهاى سياسى ! فى المثل پس از آنكه ملكم احضار و در ربيع الثانى 1299 ه . ق . وارد تهران شد ، ناصر الدين شاه بجاى آنكه از او به مناسبت استرداد مناطق مرزى قطور تشكر كند ، وى را مورد تحقير قرار داد . در همين اوقات ، جلساتى با حضور شاه و رجال مملكت و شاهزاده ظل السلطان تشكيل مىشد تا گزارشها و نظريات ملكم را بشنوند . . . ولى گفتگو دربارهء همه چيز بود بجز كار عمده‌اى كه ملكم به خاطر آن به تهران احضار شده بود . ظل السلطان در اين باره مىگويد : « بجاى صحبت دولتى ، از ميوه و گل و بلبل يا تاريخ زمان صدارت ميرزا تقى خان و ميرزا آقا خان گفتگو مىشود . » « 58 » . . . در آن ايام ، زنهاى شاه خيال داشتند به شاه جگر خرس بدهند كه مقطوع النسل بشود و اين هم يك مشغوليات ديگر دربار و دستگاه سلطنت و دولت بود كه در آن روزها درباره‌اش گفتگو مىشد ! « 59 » ناصر الدين شاه با اين خصوصيات اخلاقى ، در روز 17 ذى القعدهء 1313 كه 49 سال از سلطنت مطلقهء او مىگذشت ، در حالى كه به زيارت مزار حضرت عبد العظيم رفته بود ، به دست ميرزا رضاى كرمانى مجروح و مقتول گرديد . و به اين ترتيب به اقامهء جشن پنجاه سالهء سلطنت خود توفيق نيافت . اوضاع ايران در عهد ناصر الدين شاه از نامه‌هاى كنت دوگوبينو ، نويسنده و نمايندهء سياسى دولت فرانسه در ايران ، مىتوان به بسيارى از خصوصيات اجتماعى و سياسى ايران در عهد ناصر الدين شاه پى برد .

--> ( 57 ) . تاريخ مفصل ايران ، پيشين ، ص 845 به بعد ( به اختصار ) . ( 58 ) . روزنامهء خاطرات اعتماد السلطنه ، محمد حسن مقدم ، ص 180 . ( 59 ) . اسماعيل رائين ، ميرزا ملكم خان ، ص 90 .