آن را اعلام كردند . در سال 1306 دولت ايران ، براى دلجويى بارون رويتر ، امتياز تأسيس بانك شاهنشاهى را به مدت 60 سال به او واگذاشت . پس از مراجعت شاه از فرنگستان ، چون مشير الدوله مردى اصلاح‌طلب بود و با مفتخواران مبارزه مىكرد ، درباريان و روحانيان با صدارت او مخالفت كردند و ناصر الدين شاه ناچار او را به ترك اين مقام واداشت . پس از رسيدن به پايتخت شاه ، مستوفى الممالك را به صدارت منصوب و حاجى ميرزا حسين خان را بار ديگر به كار دعوت و به وزارت امور خارجه گماشت ، و در سال 1291 ، لقب سپهدار اعظم و وزارت جنگ را به او اعطا كرد . در سمتهاى جديد ، سپهسالار بار ديگر سعى كرد قدمهايى در راه مصلحت عمومى بردارد ولى مساعى او به جايى نرسيد ، زيرا نه شاه حسن‌نيت داشت و نه ملت آمادگى . پس از فوت مستوفى الممالك ، ناصر الدين شاه مقام صدارت را در عهدهء ميرزا على اصغر امين السلطان گذاشت . اين مرد نيز در دوران صدارت خود قدمى در راه اصلاحات اساسى برنداشت . تمام كوشش او مصروف بر اين بود كه مقام خود را حفظ كند و رضاى خاطر شاه را فراهم آورد . امين السلطان براى سومين بار ناصر الدين شاه را به فرنگ برد . در اين سفر « به تشويق امين السلطان و دلالى ملكم خان ( ناظم الدوله ) ، سفير ايران در دربار لندن كه اصلا از ارامنهء جلفاى اصفهان و مردى جاه‌طلب بود ، بعضى امتيازات بسيار مضر ، به اتباع انگليس داده شد و گيرندگان اين امتيازات ، با دادن رشوهء فراوان به ملكم و امين السلطان و هديه‌هاى گرانبها به ناصر الدين شاه ، به تحصيل آنها نايل آمدند . و از جملهء اين امتيازات ، يكى حق قرعه‌كشى ولاتارى و افتتاح قمارخانه بود در ايران ، كه ابتدا ملكم اجازهء آن را از شاه براى خود گرفت ، سپس آن اجازه‌نامه را به هيأتى از صاحبان سهام انگليسى فروخت . ديگر واگذارى امتياز انحصارى خريد و فروش و تهيهء تنباكو و توتون و انفيهء ايران در داخله و خارجه به شركتى انگليسى به مدت پنجاه سال ؛ فقط به اين شرط كه شركت در سال 15000 ليرهء انگليسى با ربع منافع خالص خود به دولت ايران بپردازد . قرار اين امتياز نيز در طى سفر اخير شاه در انگليس داده شد ، ولى امتيازنامهء آن در رجب 1308 به امضاء رسيد . امتياز قرعه‌كشى و لاتارى و افتتاح قمارخانه را ناصر الدين شاه پس از برگشتن به تهران . . . ملغى نمود و ملكم مغضوب و معزول شد ، ليكن دولت ايران هيچوقت توفيق نيافت پولهايى را كه ملكم از اين بابت از شركاء به نام دولت گرفته و خسارت آن به ايران رسيده بود ، از او وصول نمايد . اما امتياز انحصار دخانيات ، در سال 1308 داخل در مرحلهء عمل شد و شركتى كه به نام « هيأت دخانيات شاهنشاهى » ايران در لندن تأسيس يافته بود ، نمايندگانى به اين كشور فرستاد و اداره‌اى كه به رژى « 56 » معروف شد تشكيل داد ؛ و مقدمات انحصار خريد و فروش و صدور دخانيات ايران ، در دست عمال آن شركت شروع گرديد . مردم ايران در اين تاريخ ، بر اثر اندك آشنايى يافتن به احوال ممالك خارجه و

--> ( 56 ) . Regie