در پايان سال 1211 بار ديگر آقا محمد خان براى تسخير شهرهاى از كف رفتهء قفقاز ، عازم شوش شد و به تسخير يكى از قلاع توفيق يافت . در اين هنگام ، آقا محمد خان به علتى جزئى ، بر پيشخدمتان خود خشم گرفت و آنان را به مرگ تهديد كرد . آنان نيز كه از طبيعت خبيث و كينه‌توز سرور خودآگاه بودند ، در 21 ذى الحجهء 1211 ه . ق . آقا محمد خان را در خواب كشتند . وضع اجتماعى در آغاز دورهء قاجاريه « فرد ريچاردز » در سفرنامهء خود ، ضمن توصيف مظالم و آدمكشيهاى آقا محمد خان مىنويسد : . . . در اين صفحات خونين تاريخ ، بيهوده است اگر در جستجوى نشانه‌هايى حاكى از پيشرفت و ترقى و يا ذكرى از هنر دوران صلح و صفا باشيم . در سراسر ايران ، گاوآهن فداى شمشير شده بود . به دشوارى مىتوان تصور كرد كه در همان هنگامى كه آقامحمد خان در مشرق‌زمين نام خود را با حروف خونين در صفحهء تاريخ مىنگاشت ، منظومه‌اى از اسامى پرشكوه و جلال كسانى كه به كارهاى هنرى مسالمت‌آميز سرگرم بودند در آسمان مغرب‌زمين مىدرخشيد . در آن زمان افرادى در اروپا و امريكا مىزيستند كه يا به تعقيب يكى از رشته‌هاى فرهنگى اشتغال داشتند و يا زندگى خود را وقف پيشرفت و ترقى كرده بودند ؛ بتهوون ، شوبرت ، گوته ، چارلز لمب ، كارلايل ، جرج واشنگتن ، فاراداى ، ترنر « 12 » ، رومنى « 13 » ، استيفنسن ، و رنى « 14 » ، از اين قبيل مردان بودند . در همان ايامى كه علما در كشورهاى مترقى مغرب‌زمين ، سرگرم تعقيب رشته‌هاى هنرى مسالمت‌آميز بودند و به سوى ترقى و تعالى گام برمىداشتند ، در ايران جمجمه‌ها بر روى هم انباشته مىشد و برحسب دستور آقا محمد خان ، از چشمان نابينايان تپه‌هاى كوچكى تشكيل مىدادند . » « 15 » در دوران حكومت فتحعليشاه ، مردم بيش از پيش روى آرامش ديدند . مداخلهء كشورهاى استعمارى ، مخصوصا سياست توسعه‌طلبى روسيهء تزارى ، همواره به زمامداران ايران گوشزد مىكرد كه يا خود را با تمدن و فرهنگ و سلاحهاى جديد هم‌آهنگ كنند و يا آمادهء مرگ باشند . عباس ميرزا در سايهء تعليمات وزير كاردان خود ، قائم‌مقام مىكوشيد تا در راه اصلاح اوضاع اجتماعى و نظامى ايران قدمهايى بردارد . سلطنت فتحعليشاه 1260 - 1212 ه . ق . دوران قدرت آقا محمد خان از 1193 تا 1211 ه . به طول انجاميد . پس از انتشار خبر قتل او ، مدعيان سلطنت به‌پا خاستند . حاجى ابراهيم اعتماد الدوله به سرعت به تهران آمد و مقدمات حركت وليعهد را فراهم نمود ؛ و بالاخره بابا خان ، فرزند حسينقليخان جهانسوز ، برادرزادهء آقا محمد خان ، در روز عيد فطر 1212 ، از شيراز به تهران آمد و به نام فتحعليشاه تاجگذارى نمود . وى در

--> ( 12 ) . Turner ( 13 ) . Romney ( 14 ) . Qennie ( 15 ) . سفرنامهء فرد ريچاردز ، ترجمهء مهين دخت صبا ، ص 247 .