مرتضى راوندى
488
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي )
آغاز كار ، با مدعيانى چند روبرو گرديد . يكى از آنها صادقخان شقاقى از سرداران آقا محمد خان بود كه دعوى تاجوتخت داشت ؛ ولى در قزوين مغلوب قواى فتحعليشاه شد . علاوه بر اين عدهاى از بازماندگان خاندان صفوى ، افشار ، و زند ، هريك ، به مناسبتى سوداى سلطنت در سر داشتند ؛ ولى اين مدعيان ضعيف نيز جملگى شكست خوردند . سياست خارجى ايران در عهد فتحعليشاه در دوران سلطنت فتحعليشاه ، نهضت بورژوازى غرب قوس صعودى خود را طى مىكرد و دول صنعتى اين قاره ، يكى بعد از ديگرى ، براى تحصيل بازارهاى جديد در تلاش و تكاپو بودند ؛ و در نتيجهء اين احوال ، بين كشورهاى پيشرفته ، نظير انگلستان و فرانسه ، رقابتهاى استعمارى آغاز شده بود . انگلستان بعد از ديگر كشورهاى اروپايى ، در شبه قارهء هندوستان نفوذ كرد و براى حفظ اين كشور زرخيز ، از نفوذ سياسى و اقتصادى ديگر ممالك ، به اقدامات دامنهدارى دست زد . در سال 1213 ه . زمانشاه ، امير افغانستان ، تصميم گرفت كه از كابل به سند و پنجاب حمله كند . لرد ولسلى « 16 » ، سردار معروف انگليسى ، كه در اين موقع با سلطان ميسور ( تيپو صاحب ) در نبرد بود ، بر آن شد كه از استيلاى افاغنه بر هندوستان جلوگيرى كند ، و براى توفيق در اين راه ، مهديقليخان ، نمايندهء شركت تجارتى انگليس را كه در بوشهر بود مأمور دربار ايران كرد ، و از حكومت ايران تقاضا نمود كه در راه سياست توسعهطلبى زمانشاه اشكالاتى پديد آورد ، در چنين موقعيتى ، زمانشاه ، بهجاى آنكه با ايران از در دوستى درآيد ، بوسيلهء نمايندهء خود ، از فتحعليشاه خواست كه ايالت خراسان را به او واگذار نمايد . شاه از اين پيغام برآشفت و به زمانشاه پاسخ داد كه عنقريب سپاهيان ايران تمام افغانستان را مسخر خواهند كرد . به اين ترتيب ، آرزوى حقيقى انگلستان صورت عمل گرفت و آتش جنگ بين ايران و افغانستان مشتعل گرديد . فتحعليشاه ، پس از عقد قرارداد با حكومت هند ، محمود و فيروز ، برادران زمانشاه را ، كه به ايران پناهنده شده بودند مورد احترام و تقويت خود قرار داد ؛ و محمود در سال 1216 ه . به كمك ارتش ايران ، قندهار و كابل را از برادر گرفت و زمانشاه را دستگير و كور كرد و به اين ترتيب ، محمود در تحت حمايت ايران ، امير افغانستان گرديد . در همين ايام ، ناپلئون بناپارت كه در اروپا از پياده كردن سپاه و تسخير جزاير بريتانياى كبير عاجز آمده بود ، توجه خود را معطوف به قارهء هندوستان نمود و تصميم گرفت ، با جلب موافقت دولتين ايران و عثمانى ، به سرزمين هندوستان لشكركشى نمايد ، و با تصرف اين منطقهء زرخيز ، تجارت و اقتصاد انگلستان را فلج كند و اين مملكت نيرومند را به زانو درآورد . در اين موقع ، ايران گرفتار جنگ با روسيه بود و فتحعليشاه براى پيروزى بر اين حريف زورمند ، مىكوشيد تا كمك يكى از دول بزرگ اروپا را جلب نمايد . به همين مناسبت ، فتحعليشاه ، توسط نمايندهء انگليس در بغداد ، از دولت انگليس براى مقابله با روسيه استمداد جست ؛ غافل از اينكه در اين ايام انگلستان و روسيه در جبههء واحدى عليه ناپلئون متحد
--> ( 16 ) . Willesley