مرتضى راوندى
472
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي )
شيردل را مصلحت خود نديد و با سپاه خود به سوى كرمانشاه روان گرديد . در اين ايام كه كريم خان به فتح بسيارى از بلاد و نواحى مركزى ايران توفيق يافته بود ، چون خبر قتل ابو الفتح خان و تسلط عليمردان خان را بر شيراز شنيد ، بيدرنگ راه اصفهان پيش گرفت و پس از تصرف اين شهر براى نجات شيراز از مظالم عليمردان خان به سوى آن شهر روان شد و در چهارمحال با حريف خود روبرو شد و او را شكست داد . عليمردان خان در دوران كوتاه فرمانروايى خود در شيراز ، به مردم بينوا ظلم و ستم بسيار كرد . بنابر آنچه « ميرزا محمد كلانتر » نوشته : « انواع حوائجات و توقعات و اخراجات . . . حواله مىداد و محصلان شديد براى تهيه و مطالبهء آن تعيين مىنمود و حتى به فكر افتاد كه ماليات سه سالهء فارس و پيشكش به ميزان چهار هزار تومان و چهل هزار سوار از ايلات و تفنگچى از بلوكات گرفته بر تخت سلطنت جلوس نمايد و محصل نيز روانهء لار و بنادر و سواحل بحرين كرد . اما مردم محصلان او را برهنه كرده به اصطلاح شيرازيان « سردادند » و به خدمت خان بازفرستادند و تنها بلوك را مجرد و سردسير و چهاردانگه بر اثر تحمل اين ظلم فراوان با خاك تيره يكسان شد و عوامل كشاورزى در اين مناطق از ميان رفت و حتى « زن و مرد چوب نخورده و داغ نشده باقى نماند . » « 431 » به طور خلاصه مردم فارس و شيراز در طى حكومت 6 ماههء عليمردان خان رنج فراوان تحمل كردند . فقط پس از آنكه كريم خان زمام امور را به دست گرفت ، مردم فارس نفس راحتى كشيدند و دوران امن و آرامش آغاز گرديد . نبرد كريم خان با مدعيان كريم خان يكى از افراد ايل زند بود كه در قريهء « پرى » از قراء ملاير زندگى مىكردند . پس از آنكه نادر جمعى از ايشان را به زور به درهگز خراسان كوچاند ، بعضى از افراد برجستهء اين ايل را به خدمت سربازى فراخواند كه از اين ميان ، يكى كريم خان بود كه در اثر رشادت و كاردانى نام و نشانى كسب كرد . از تاريخى كه كريم خان و صادق خان به كمك عليمردان خان بر اصفهان دست يافتند ، نام آنها بر سر زبانها افتاد . كريم خان پس از تصرف اصفهان و شيراز آرام ننشست و بر آن شد كه ديگر مدعيان را از سر راه خود بردارد . غير از عليمردان خان . آزاد خان غلجائى و محمد حسن خان قاجار از مخالفان جدى كريم خان بودند ، نخستين تشبثات كريم خان عليه عليمردان خان به جايى نرسيد تا اينكه خوشبختانه عليمردان خان به دست يكى از دشمنانش به قتل رسيد و خيال كريم خان از اين مدعى ، راحت شد و بر آن شد كه با گردآورى سپاه كافى به جنگ آزاد خان غلجايى رود . بالاخره خان زند در سال 1166 ه . مدعى زورمند خود را در « كتل كمارج » شكست داد . در همين ايام ، كريم خان از حركت محمد حسن خان به سوى اصفهان آگاهى يافت و بيدرنگ به جلوگيرى او رفت ، ولى شكست خورد و به جانب شيراز فرارى شد . به اين ترتيب ، در سال 1171 ه . دو مدعى زورمند يعنى كريم خان و محمد حسن خان در شيراز و اصفهان داعيهء استقلال داشتند . بالاخره محمد حسن خان با سىهزار سرباز به محاصرهء شيراز همت گماشت ولى
--> ( 431 ) . كريم خان زند ، پيشين ، ص 41 .