مرتضى راوندى
447
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي )
پس از اين وقايع ، نادر چندبار با دولت عثمانى دستوپنجه نرم كرد و بالاخره در سال 1159 ه . مرز بين ايران و تركيه به صورت سابق درآمد . سياست جنگى نادر از سال 1153 به بعد ، چندان مقرون به موفقيت نبود . كوشش نادر براى ساختن ناوگانى در بحر خزر به دست « التون » نمايندهء شركت تجارتى انگلستان ، با اينكه به نتيجه نرسيد ، موجب نگرانى دولت روسيه گرديد . سياست داخلى و وضع اقتصادى ايران در عهد نادر شاه فعاليتهاى نادر در راه طرد افاغنه ، مورد علاقه و پشتيبانى مردم بود ولى پس از آنكه نادر در دشت مغان به وسيلهء عمال و نمايندگان خود ، مقدمات سلطنت موروثى را براى خود و خانوادهء خويش فراهم ساخت و آراء و نظريات مذهبى جديدى را به زور به مردم تحميل كرد و با مطالبهء مالياتهاى سنگين از مردم به كشورگشايى پرداخت و با اين اقدامات مانع فعاليت مستمر اقتصادى در سراسر كشور گرديد ، اندكاندك عدم رضايت عمومى از حكومت نادر آشكار گرديد . « كشورگشايى نادر ، با غارت كشورهاى مسخره توأم بود ، ولى مردم ايران را توانگر و ثروتمند نمىساخت . در عهد نادر شاه ، اعتلا و ترقى نيروهاى توليدى ، كه در عهد شاه عباس اول و نخستين جانشينان او مشاهده مىگرديد ، ديده نمىشود ، نادر پس از آنكه غرامت جنگى هنگفتى از دولت مغولان كبير دريافت داشت ، ماليات سه ساله را به اتباع كشور خويش بخشيد . بخشى از گنجهايى كه از هند به دست آمده بود براى احتياجات نظامى مصرف شد و بخشى نيز در خزانهء مخصوص نادر در كلات محفوظ بود و براى احياى نيروهاى توليدى ايران از آن استفاده نمىشد . نادر كه به پول احتياج داشت و از لشكركشى به داغستان طرفى نبسته و وجوه ضرورى را به دست نياورده بود ، تسهيلاتى را كه در سال 1156 ه . براى رعايا با بخشيدن ماليات سه ساله قائل شده بود ، لغو كرد و فرمان داد كه ماليات آن سه سال را بيكبار وصول كنند . وصول مالياتها با شكنجه و آزار و غارت رعايا توأم بود . به گفتهء « محمد كاظم » ، چشم و زبان كسانى را كه ماليات نمىپرداختند درمىآوردند و هركس كه مردم را به شورش تحريك مىكرد ، گوش و بينى و زبان او را قطع مىكردند و تمام اموالش نيز ضبط مىشد . بنا به گفتهء همان مؤلف ، در بعضى نواحى « هركس مبلغ مقرر را نمىپرداخت زن و كودكانش را به فرنگيان و بازرگانان هندى مىفروختند . » علمداران و مأموران وصول صفويه حتى در عهد شاه سلطان حسين نيز بيرحمى و قساوت را به اين پايه نرسانيده بودند . ناقص كردن اعضاى بدن و به بردگى فروختن اشخاص به خاطر عدم پرداخت ماليات ، نقض صريح موازين شرع اسلام بود . باز به گفتهء محمد كاظم در ظرف اين دو سه سال از 200 تا 300 هزار نفر از رعايا را به خاطر پرداخت نكردن ماليات معلول كرده يا به زندان افكندند . گذشته از اين ، از سال 1744 م . ( 1157 ه . ) مالياتها سخت افزايش يافت . مثلا ناحيهء خوى كه پيشتر ساليانه سه هزار تومان مىپرداخت مىبايست يكصد هزار تومان بپردازد . مردم آن ناحيه قادر نبودند اين مبلغ را بپردازند و شورش كردند . به گفتهء « هانوى » درآمد ساليانهء دولت معظم نادر شاه به 2950 هزار تومان بالغ مىگشت ، ولى اگر سقوط ارزش