مايل به افتتاح راههاى تجارتى قديم و داير ماندن آنها بودند ، ولى خوارزمشاه شخصا به اين مسائل اعتنايى نداشت و به هيچ‌وجه به منافع رعاياى خود و مصالح حال و آيندهء مملكت توجهى نمىكرد . بر خلاف او ، چنگيز تجار مسلمان را به ممالك خود جلب مىنمود و بيش از همه چيز ميل داشت كه روابط بين او و خوارزمشاه براساس صلح و سلامت استوار بماند و كاروانان دو طرف دائما در رفت‌وآمد باشند . تجار مسلمان رعيت خوارزمشاه كه در ممالك اطراف ، مثل چين و روسيهء ، معاملات بسيار مىكردند و غالبا با مردم اين ممالك حساب داشتند ، از بروز جنگ در اين نواحى همه‌وقت ضرر بسيار مىديدند و هروقت كه صلح برقرار مىگرديد و راه تجارت باز مىشد ، بدون فوت فرصت ، باب معاملات را مفتوح مىنمودند . « 148 » پس از آنكه سلطان محمد خوارزمشاه و چنگيز خان مناطق متصرفى خود را بسط داده به يكديگر نزديك شدند ، چنگيز بيش از پيش در حفظ امنيت راهها و حمايت كاروانيان كوشيد و سه نفر از تجار مسلمان را كه به خدمت او رفته بودند به گرمى پذيرفت و كالاهاى آنان را به قيمت خوب خريدارى كرد و عده‌اى از تجار و نمايندگان خود را با هدايايى همراه تجار مسلمان نزد سلطان - محمد فرستاد . گرچه سلطان محمد خوارزمشاه ، از اينكه چنگيز او را فرزند خود خوانده بود ، متغير شده بود ، در اثر حسن تدبير و كاردانى محمود يلواج ، نمايندهء چنگيز ، آتش خشمش فرونشست و سرانجام بين طرفين معاهده‌اى منعقد گرديد « و طرفين تعهد كردند كه دوستان يكديگر را دوست ، و دشمنان هم را دشمن مشترك خود بدانند . » « 149 » روش سفيهانهء خوارزمشاه پس از عقد اين قرارداد ، در حدود 450 الى 500 نفر از بازرگانان مغول با امتعه و كالاهاى گرانبها به شهر « اترار » روى آوردند . در اين موقع ، امير اترار شخصى بود به نام اينالجق ، معروف به غاير خان ، كه با تركان خاتون مادر خوارزمشاه بستگى داشت . اين مرد بىتدبير ، كه چشم طمع به مال بازرگانان دوخته بود ، به خوارزمشاه اعلام كرد كه آنها به قصد جاسوسى به ايران آمده‌اند . با آنكه خوارزمشاه جواب داده بود كه مواظب اعمال آنها باشد غاير خان بدون آنكه به عاقبت كار بينديشد ، عموم بازرگانان مغول را ، به غير از يك نفر كه فرار كرد ، كشت و اموال آنها را ضبط نمود . پس از آنكه چنگيز به وسيلهء بازرگان فرارى از اين واقعهء شوم خبردار شد ، سه نفر نماينده نزد خوارزمشاه فرستاد و ضمن اعتراض بر اين عمل وحشيانه ، غاير خان را نزد خود فراخواند ولى خوارزمشاه به علت نزديكى غاير خان با سران سپاه و تركان خاتون وى را به چنگيز تسليم نكرد بلكه فرستادگان چنگيز را كشت و با اين اقدام جنون‌آميز ، مقدمات حملهء وحشيانهء مغول را به ايران و ديگر ممالك اسلامى فراهم نمود . وضع اجتماعى و سياسى ايران مقارن حملهء چنگيز به ايران چنگيز قبل از آنكه به ايران حمله كند ، براى نيروى نظامى خوارزمشاه ارزش فراوانى قائل بود ؛ به همين مناسبت ، قبل از حركت ، تمام نيروى خود را بسيج كرد و غير از فرزندان رشيد خويش ، امراى محلى را نيز براى اين جنگ عظيم آماده كرد . با اينكه تعداد

--> ( 148 ) . تاريخ مغول ، پيشين ، ص 21 . ( 149 ) . همان ، ص 22 .