پس از انقراض دولت سلجوقيان ، خلفاى عباسى كه در دوران قدرت آل بويه نفوذ و حيثيت سياسى خود را به كلى از كف داده بودند ، بار ديگر سعى كردند كه به صورت يك دولت ابراز وجود كنند و خليفه الناصر تا حدى در اين راه پيش رفت . « 139 » حكومت اتابكان كلمه اتابك تركى است و مركب است از « اتا » به معنى پدر و « بيگ » به معنى بزرگ . اين لقب و عنوان معمولا به لله‌ها و پرستاران شاهزادگان سلجوقى داده مىشد كه در آغاز امر به صورت غلام در دربار مشغول خدمت مىشدند و به مرور در اثر كاردانى و لياقت يا به جهات ديگر مورد عنايت سلطان و ديگر درباريان قرار مىگرفتند و به كسب مقام و موقعيتى در مملكت توفيق مىيافتند . در اواخر دورهء سلجوقى ، يعنى در حدود قرن ششم هجرى كه در اثر جنگهاى داخلى و نفاق ، حكومت سلجوقى رو به ضعف نهاده بود ، اكثر اتابكان از موقع استفاده كرده لواى استقلال برافراشتند ، چنان كه در آذربايجان ، نخست ، ايلدگز كه غلامى بود در دربار سلطان مسعود به حكومت آذربايجان منصوب شد و پس از چندى ، فرزندان او علم طغيان بلند كردند و سرانجام مغلوب خوارزمشاهيان شدند . در فارس نيز از اولاد سلغر كه رئيس يك دسته از تركمانان بود ، شخصى به نام سنقور استقلال يافت و بر ضد سلجوقيان قيام نمود و سلسلهء اتابكان فارس يا سلغريان را تأسيس كرد . به طور كلى اتابكان آذربايجان ، فارس ، لرستان ، يزد ، دمشق و موصل و غيره از نظر كشور - گشايى و قدرت و نفوذ سياسى ، نام و نشان و اهميت و اعتبار چندانى ندارند . ارزش و مقام آنان بيشتر از اين جهت است كه جمعى از دانشمندان و اهل علم را در پناه حمايت خود گرفته و از تشويق و احترام آنان خوددارى نكرده‌اند . در ميان اتابكان فارس ، اتابك ابو بكر بن سعد به مناسبت سياست و تدبيرى كه در حفظ فارس از حملهء مغول به خرج داد ، مقامى ارجمند دارد . اين مرد زيرك و موقع‌شناس براى نجات خطهء فارس از خرابيها و خونريزيهاى مغول ، برادرزادهء خود را به دربار اوكتاى فرستاد و با تقديم هدايا و التزام به پرداخت خراج ، گردن به فرمان مغول نهاد و با اين روش عاقلانه ، منطقهء فارس را از دستبرد لشكريان مغول در امان داشت . به اين ترتيب اهل علم و كسانى كه از جلو سيل خانمان‌برانداز مغول گريخته و در جستجوى گوشه‌اى امن و راحت بودند در حوزهء فرمانروايى اتابكان گردآمدند كه در آن ميان ، استاد سخن سعدى شيرازى در منطقهء قدرت اتابك ابو بكر سعد بن زنگى مسكن گزيد . حسن سياست اتابك سعد بن زنگى سعدى مىگويد ، اتابك با حسن سياست و تدبير خود به جاى آنكه جهت مقابله با مغول سد اسكندر بسازد با سلاح زر به مقابلهء آنان شتافت و با اين اقدام عاقلانه كشور خود را از خطر انهدام قطعى رهايى بخشيد : سكندر به ديوار رويين و سنگ * بكر از جهان راه يأجوج ، تنگ تو را سد يأجوج كفر از زر است * نه رويين چو ديوار اسكندر است

--> ( 139 ) . همان ، ص 304 به بعد ( به اختصار ) .