شكنجهء اسيران از قبيل كنده و زنجير كه به پاى اسيران ببندند و كلاههاى آهنين كه بر سرشان بگذارند و به اين نحو آنان را در لشكرگاه و شهرها بگردانند . جمعى از سرداران به عماد الدوله پيشنهاد كردند اين وسايل براى شكنجهء اسيرانى كه از سپاه ياقوت در اختيار دارند به كار رود ، عماد الدوله ابا كرد و گفت ما به جاى شكنجهء اسيران به شكرانهء پيروزى به عفو مىگراييم . اين كار نعمت ما را زياد مىكند و از ظلم و سركشى دور نگاه مىدارد ( مسكويه ، ج 5 ص ، 283 ) . « 111 » چون عماد الدوله و ديگر سلاطين آل بويه كمابيش دشمنان خود را عفو مىكردند و در مقام انتقامجويى نبودند ، قلوب طبقات مختلف متوجه آنان شد . علاوه بر اين ، آنان خواهان استقلال و آزادى ايران از قيد حكومت خلفا بودند ، و همين سياست نه تنها ديلميان بلكه مردم ديگر نقاط ايران را متوجه آل بويه كرد و به پيشرفت كار آنان كمك شايان نمود . آل بويه از اين تمايلات ملى و اختلافاتى كه در دستگاه رهبرى خلفا وجود داشت ، استفاده كردند و از اطلاعاتى كه ابن مقله و ديگر رجال دستگاه خلافت در اختيار آنان مىگذاشتند به سود سياست خود بهره‌مند مىشدند . در قرن چهارم آثار آشفتگى سياسى و اجتماعى در ممالك اسلامى رو به افزايش نهاد . با تسلط غلامان ترك ، بغداد شكفتگى اجتماعى و فرهنگى ديرين را ، كه مولود تسلط و مداخلهء عنصر ايرانى بود ، از دست داد و با روشى كه غلامان ترك پيش گرفتند ، بار ديگر تعصب و ناامنى و مداخله در امور دينى و دنيايى مردم آغاز گرديد . در دورهء خلافت المتقى و المستكفى بر خلاف دوران مأمون ، بغداد در آتش فقر و اضطراب و ناامنى مىسوخت . پيروان احمد بن حنبل چنان گستاخ شدند كه به خانه‌هاى امرا مىرفتند و به نام حفظ دين ، خمهاى شراب و وسايل عيش و عشرت را درهم مىكوفتند ، و هنرمندان و موسيقيدانان را مىزدند . كار ناامنى و فقر و گرسنگى به جايى رسيد كه بسيارى از مردم بغداد مسكن خود را ترك گفته به ديگر ممالك اسلامى روى مىآوردند . قدرت غلامان ترك به حدى بود كه هر وقت مىخواستند ، به عزل و نصب خلفا اقدام مىكردند و مخالفين خود را به بهانه‌هاى گوناگون زندانى كرده اموال آنها را مصادره مىكردند . در نتيجهء اين احوال ، خليفه براى رهايى خود از اين وضع ناگوار ، از آل بويه استمداد جست و آنان را به يارى خود طلبيد . در نتيجهء مداخلهء آل بويه و ايرانيان در دستگاه خلافت و طرد غلامان ترك ، بازار جهل و تعصب رو به كسادى نهاد و در پناه امنيت و آرامش نسبى امور فرهنگى رونق گرفت و در بغداد بيمارستانها و مدارس جديد ساخته شد . سلاطين آل بويه كه از 334 تا 447 ه . يعنى تا ظهور سلاجقه در بغداد ، قدرت داشتند هرگز به خلفا ميدان نمىدادند و چون خود را شيعه و خلفاى عباسى را غاصب مىشمردند به آنها انواع اهانت و استخفاف روا مىداشتند ؛ چنان كه معز الدوله مستكفى را كور كرد و به المطيع جانشين او اجازه نداد كه جز كاتبى براى محاسبهء

--> ( 111 ) . همان ، پيشين ، ص 27 و 29 .