نيز بود ولى هريك با ديگرى اختلاف و تفاوت داشت . » « 107 » « در كتابخانهء عضد الدوله كتابهايى بود كه از خصوصيات اخلاقى و مختصات اقتصادى و آب و هوا و گردشگاهها و صنايع هر شهر حكايت مىكرد . يكى از كتابخانه‌هاى عظيم آن دوران كتابخانهء صاحب بن عباد است كه طبق اظهار خود او دويست و ششهزار مجلد بود ، و فهرست كتابخانهء او در شهر رى بالغ بر ده جلد بود و براى حمل كتابخانهء او از نقطه‌اى به نقطهء ديگر بيشتر از چهار صد شتر لازم بود . » « 108 » « ابو سليمان منطقى سجستانى ( وفات 380 ه . ش / 391 ه . ق ) ضمن مراسم نماز جمعه پس از اعلام خبر فوت سلطان ، خطاب به عضد الدوله بياناتى بدين قرار ايراد كرد : « آيا تو با وجود ثروت و دارايى و غلامان و ملازمان و لشكريان و عقل و درك تند خود چه كردى ؟ چرا تو با آن شخصى كه سلطنت را بر تو ارزانى داشت يگانگى و درستى نكردى و كليهء امور خود را به او واگذار نكردى ؟ . . . او از ضعف تو اطلاع داشت كه تدبير بر سقوط تو كرد . آنهايى كه تو را صاحب قدرت مىدانند ، تو را كمتر مىشناسند ! تو را كسى به سلطنت رسانيد كه تو را با پادشاهى تباه كرد ، و كسى تو را از سلطنت خلع كرد كه قصد محكوميت و فناى تو را نمود ! در حقيقت ، تو مايهء عبرتى هستى براى كليهء آنهايى كه بايد عبرت گيرند و علامت و نشانه‌اى هستى براى كليهء آنهايى كه چشم براى ديدن ندارند . » عضد الدوله در نظر تاريخنويسان و مورخين جديد يك سلطان قوى و موفق به حساب مى - آيد ، در حالى كه او قدرت اين را كه افراد خانوادهء خود را پس از مرگ خود از كشمكش بر سر انتخاب جانشينى منع كند ، نداشت . در هر صورت ، تلخى و شدت اين انتقاد موجب تعجب است و انتقاداتى را به ياد مىآورد كه سابق بر اين به وسيلهء دانشمندان از اعمال خليفه مىشد . » « 109 » سياست آل بويه نوشته‌اند كه : آل بويه در راه موفقيت رنجهاى فراوان كشيدند . مؤلف الفخرى از قول معز الدوله گويد كه در آغاز جوانى هيزم روى سر خود حمل مىكردم ( الآداب السلطانيه ، ص 206 ) پدر اين سه برادر ماهيگير بود . فرزندان آل بويه در اثر لياقت و استعداد به پادشاهى رسيدند و سلطنت آل بويه در زمان عضد الدوله به اوج قدرت و عظمت رسيد . پادشاهى آل بويه از ذيعقدهء سال 321 شروع شد و تا سال 448 ، يعنى 127 سال ادامه يافت و هفده تن از اين خاندان به سلطنت رسيدند . « 110 » آل بويه چون از ميان خلق برخاسته بودند ، كمابيش به جلب قلوب مردم و خوشرفتارى با اسيران و مغلوبين پرداختند . هنگامى كه ياقوت ، فرمانرواى فارس و اصفهان ، در فارس از عماد الدوله شكست خورد ، صندوقهايى از آن او به دست سپاه عماد الدوله افتاد كه پر بود از وسايل

--> ( 107 ) . همان ، ص 10 . ( 108 ) . على اصغر فقيهى ، شاهنشاهى عضد الدوله ، ص 156 به بعد . ( 109 ) . وات مونتگمرى ، امام محمد غزالى ، ترجمهء محمود اصفهانىزاده ، ص 76 به بعد ( به اختصار ) . ( 110 ) . شاهنشاهى عضد الدوله ، پيشين ، ص 27 و 29 .