فرهنگ در عهد عضد الدوله در تاريخ ابن اسفنديار ، رواج علم و فضيلت به عهد عضد الدوله بدين‌گونه وصف شده است : « روزبازار اهل فضل و بلاغت عهد او ( عضد الدوله پسر ركن الدوله و برادر فخر الدوله ) بود ، گويى جهان به جملهء علوم آبستن ماند . . . از فقه و كلام و حكمت و بلاغت و طب و نجوم و شعر و ساير علوم كه بازجويى مبرّزان را ، همه در روزگار او بودند . » « 103 » استاد فقيد احمد بهمنيار در كتاب شرح احوال و آثار صاحب بن عباد در اين معنى چنين نقل كرده است : « ملوك اين سلسله ( ديالمه ) كه مرامشان تجديد و استقلال و احياء رسوم و آداب و عادات ايران باستان بود ، در نشر و ترويج علوم و آداب عربى بيش از ساير سلسله‌ها مىكوشيدند ، و بعضى آنها از قبيل عضد الدوله و پسرش ، تاج الدوله ، و پسرش ، بختيار ، برگفتن اشعار عربى . . . قدرت تمام داشتند . . . در چنين دوره‌اى درخشان بود كه رى به پايتختى جبال برگزيده شد و خانهء صاحب بن - عباد وزير فخر الدوله در رى ، محطّ رجال و مركز خداوندان ادب و ارباب فضل جهان بود . گفته‌اند در رى كتابخانهء صاحب عباد به تنهايى به شرحى كه بيايد ، به اندازهء تمام كتابخانه‌هاى آن زمان اروپا كتاب داشت . . . به عهد سلجوقيان ، طغرل نخستين و بر كيارق رى را دار الملك قرار دادند و علم و فرهنگ در اين شهر سخت به رونق بود . . . تنها شيخ عبد الجبار بن عبد اللّه بن - على المقرى رازى در مدرس خود در اين شهر به چهار صد شاگرد درس مىگفت . شاهان آل سلجوق به اشاعهء مدارس و نشر معارف و ترويج هنر اهتمامى كافى داشتند . به قول آرتور پوپ « شهر رى خصوصا يكى از پايتختهاى فرهنگ جهان شد . » « 104 » . . . طى مراحل تحصيل ، بدان ترتيب كه شهيد ثانى مقتول به سال 966 در منية المريد نقل كرده ، بر حسب استعداد و قابليت دانشجو از 16 تا 25 سال زمان مىگرفت و چنان معمول بود كه تأهل و تزويج را تا پايان تحصيل به تعويق مىانداختند ، چه گفته‌اند : « ذبح العلم فى فروج النسّاء . » « 105 » راجع به كتابخانهء عضد الدوله در شيراز ، مقدسى مىگويد : در ساختمان بزرگ عضد الدوله در شيراز محلى به كتابخانه اختصاص دارد كه چند نفر از عدول مردم شيراز به عنوان وكيل ، خازن و مشرف در آن به خدمت اشتغال دارند . هركتابى كه تا زمان عضد الدوله دربارهء هر علمى و هرچيزى تأليف شده ، در اين كتابخانه وجود دارد . كتابخانه ساختمانى طولانى است كه در هر طرف آن مخازنى وجود دارد . كتابهاى مربوط به هر علم و فن در حجرهء جداگانه‌اى قرار دارد . فهرستهايى ترتيب داده‌اند كه نام كتابها در آن فهرستها ثبت گرديده است . بر در كتابخانه دربانهايى گماشته بودند كه جز به افراد با عنوان ، به كس ديگرى اجازهء ورود نمىدادند . « 106 » « در اين كتابخانه نقشه‌هاى جغرافيايى كه بر روى كرباس كشيده بودند ، وجود داشت كه من ( مقدسى ) آنها را ديدم . از اين نقشه‌ها در كتابخانهء صاحب بن عباد و كتابخانهء امير خراسان

--> ( 103 ) . محمد بن حسن بن اسفنديار ، تاريخ طبرستان ، ص 140 . ( 104 و 105 ) . دكتر حسين كريميان ، رى باستان ، ص 527 به بعد . ( 106 ) . شمس الدين مقدسى ، احسن التقاسيم ، ص 449 .