تودهء مردم كه تحت فشار مالياتهاى سنگين زجر مىكشيدند و بارها عدم رضايت خود را با قيامهاى مسلحانه نشان داده بودند ، در برابر حملاتى كه بقاى دولت سامانى را به خطر مىانداخت ، هيچگونه حمايتى از خود نشان ندادند . در نتيجه حكومت سامانيان به دست تركان ، ضعيف و منقرض گرديد . « 85 » مشكلات سياسى و اجتماعى استاد فاكتوروويچ ، ضمن بحث در پيرامون حيات علمى ابو على سينا ، وضع اجتماعى ايران را در قرن دهم ميلادى و مشكلات حكومت سامانيان را چنين توصيف مىكند : « در قرن دهم كه جوانى ابن سينا در پايان آن سپرى گشته ناحيهء ماوراء النهر تحت استيلاى سلسلهء سامانيان بود . سامانيان شهر بخارا را ، كه يكى از بزرگترين مراكز اسلامى فئودال شرق به شمار مىرفت ، مقر حكومت خويش قرار دادند . در آن ايام دولت سامانيان در وضع فوق العاده دشوارى روزگار مىگذاشت ، چنان كه سرانجام در پايان قرن دهم قبايل ترك كشور را اشغال كرده سلسلهء سامانيان را ، كه صد و اندى بر كشور حكومت داشت ، منقرض ساختند . دورهء حكمرانى سامانيان عصر پيكار حكومت مركزى با فئودالها به شمار مىرود . سامانيان براى ايجاد تمركز و حسن ادارهء كشور خويش اعمال زور و فشار را به حد اعلى مىرساندند . اما انجام اين نقشه با مقاومت جدى فئودالها ، كه در راه حفظ وضع مستقل حيطهء فرمانروايى خود مىكوشيدند ، مواجه مىشد ؛ بعلاوه سركردگان نظامى ترك در امور دولت مداخله مىكردند و حتى مىكوشيدند تا حكومت را به دست گيرند . . . با اين حال ، تنها پيكار حكمرانان سامانى با فئودالها كه براى كسب استقلال و خودمختارى در حيطهء فرمانروايى خويش مىكوشيدند ، موجب سقوط حكومت سامانيان نگرديد بلكه مبارزهء زحمتكشان ( دهقانان و پيشه‌وران ) و فئودالها با هيأت حاكمه در تضعيف و سپس انقراض حكومت نقش مهمى بازى مىكرد . برزگران زير فشار مالياتهاى سنگين ارضى فرسوده شده به جان آمده بودند و بارها به ضد استثمار - گران قيام مىكردند . يكى از اين شورشهاى عظيم دهقانى در سال 254 هجرى ، يعنى هنگامى كه اسمعيل سامانى به سلطنت رسيد ، به وقوع پيوست . اين شورش از طرف سامانيان با قساوت و بيرحمى بسيار خاموش شد اما ظلم و جور آنان بر كينه و نفرت دهقانان افزود . اقدامات ترقيخواهانهء سامانيان سلاطين سامانى در دوران قدرت خود بسيارى از آداب و رسوم ديرين ايرانيان را ، كه در خراسان و ماوراء النهر باقى مانده بود ، بار ديگر احياء كردند . به زبان فارسى و نظم و نثر علاقهء فراوان نشان دادند و كتب گرانبها و سودمندى نظير تاريخ طبرى و كليله و - دمنهء عبد اللّه بن المقفع به دستور آنان ترجمه شد . علاوه بر اين ، سران حكومت با آزادمنشى و تسامح به ملل و مذاهب مختلف مىنگريستند : چنان كه در دربار آنان پيروان اديان و مذاهب به آزادى زندگى و كار مىكردند و هيچكس در دوران سامانيان با تضييقاتى كه در دورهء غزنويان و

--> ( 85 ) . در تأليف مطالب مربوط به سامانيان از كتاب تاريخ تاجيكستان ، نوشتهء غفوراف ، نيز استفاده شده است .