نكته‌اى كه توجه به آن ضرورى است ، اينكه نهضت بابك با جنبش مازيار و افشين كه هردو ايرانى الاصل بودند ، اختلاف اصولى داشت : بابك و ياران او مىكوشيدند تا راه و رسم مزدكى را احياء كنند و به دوران ستمگرى بيدادگران ايرانى و عرب پايان بخشند ، در حالى كه مازيار و افشين كه در نهان براى سرنگون كردن دستگاه خلافت همكارى مىكردند ، آرزو داشتند روزى امپراتورى ساسانيان را تجديد كنند . به همين علت است كه افشين براى جلب موافقت خليفه و كمك به هدفهاى نهايى خويش با ميل و رغبت ، به جنگ بابك برخاست . افشين را كوشيده‌اند از قهرمانان ملى ايران وانمود كنند . از تحريكها و توطئه‌هايى كه او بر ضد دستگاه خلافت در نهان انجام مىداد ، با اعجاب و تحسين ياد كرده‌اند . خيانت آشكارى را كه او نسبت به مازيار و بابك كرد ، از روى مصلحت دانسته‌اند . در اين نكته‌ها جاى ترديد است . افشين ، چنان كه از تاريخ زندگى او برمىآيد ، شاهزاده‌اى جهانجوى بود . جز جمع ثروت براى كسب قدرت انديشه‌اى نداشت . مىخواست به سلطنت خراسان برسد و براى اين كار حتى پدر و برادر خود را فدا مىكرد . مىكوشيد تا مال و ثروت جمع كند و براى اين مقصود ، به لشكريان خود و حتى به دوستان خود خيانت مىورزيد . براى آنكه به آرزوهاى شيرين خود برسد ، از فدا كردن وجدان خود نيز دريغ نمىكرد . عربان را دشمن مىداشت و هرگز در باطن كيش و آيين آنان را نپذيرفته بود ، اما حب جاه و عشق مال او را به خدمتگزارى خليفهء عربان مجبور مىكرد . به آيين ديرين خود وفادار مانده بود . اما براى جاه و مال مجبور شد به نام مسلمانى همكيشان و همنژادان خود را طعمهء تيغ كند . اعراب را تحقير مىكرد اما چنان‌كه خود او مىگفت ، براى خاطر عربها به هر كارى كه از آن نفرت داشت تن در مىداد حتى براى خاطر آنها روغن دنبه مىخورد و بر شتر سوار مىشد و نعلين مىپوشيد . دشمنى او با آل طاهر از آن رو بود كه به خراسان چشم داشت و بر اميران آن رشك مىبرد . دوستى او با مازيار دسيسه‌اى بر ضد آل طاهر بود و سرانجام به خدعه مازيار را نيز قربانى اين دوستى كرد . « 20 » منابع موجود كه دشمن نهضتهاى روستايى مىباشند ، نمىگويند كه خرم‌دينان تا چه حد موفق به اجراى برنامهء اجتماعى خويش گشتند . فقط يك نكته حتمى است كه اراضى فراوان به طور موقت به تصرف جماعت روستايى درآمد . اين نهضت با وجود عدم موفقيت ، مانند ديگر جنبشهاى خلق بىاثر نماند و اركان حكومت خلفا را سخت متزلزل كرد و آنان را به گذشتهايى وادار نمود . « 21 » به نظر محققان شوروى : « خرم‌دينان نام مشترك بسيارى از مسلكهاى خويشاوند است كه از قرن هشتم تا دهم بر پايهء عقايد مزدكيان قرن پنجم پديد آمده است . خرم‌دينان ،

--> ( 20 ) . دو قرن سكوت ، پيشين ، ص 91 به بعد . ( 21 ) . تاريخ ايران از دوران باستان تا پايان سدهء هجدهم ، پيشين ، ص 215 .