با اين حال ، آنقدر اسير زياد بود كه گاهى يك مسلمان از ده تا صد و گاهى هزار بنده داشته است . در زمان ايوبيان يك سپاهى سواره دهها بنده و گماشته و خدمتگزار داشت . حتى در صدر اسلام عثمان هزار بنده داشت ( دميرى ، ج 1 ، ص 49 ) . در زمان بنى اميه بنده‌دارى بيشتر رواج يافت و همين كه اميرى سوار مىشد از صد تا هزار بنده در ركاب او به راه مىافتادند . بندگان رافع بن هرثمه والى خراسان ( 279 ه . ) به چهار هزار رسيد . » « 72 » خواجگان « اخته كردن از ديرباز در بين ملل شرق معمول بود . ابتدا ميان آشوريان ، بابليان و مصريان معمول بود . يونانيان از آنان و روميان از يونانيان و فرنگيان از روميان اقتباس كردند . بعضى از خواجگان به مقامات مهم رسيدند . چنان كه كافور اخشيدى به فرمانروايى مصر رسيد . غالبا ، پسران را براى آنكه آزادانه در حرمسرا بمانند و رابط ميان زنان و مردان باشند ، اخته مىكردند . پس از اسلام و شيوع حجاب و جدايى افتادن بين زنان و مردان ، به كار گماشتن خواجگان بيش از پيش معمول گرديد . » « 73 » در اينكه اخته كردن عملى مباح يا حرام است بين علماى اسلامى اختلاف است . بازرگانان فرنگى و غير فرنگى اسيران اسلاو و ژرمن را همراه خود مىآوردند . پسران را به خدمتگزارى و سپاهيگرى و كارهاى ديگر و دختران را براى همخوابگى مىخريدند . پسران اخته را ، بخصوص در ممالك اسلامى ، به قيمت گزاف مىفروختند . بسيارى از كودكان ، ضمن عمل جان مىسپردند و آنان كه از اين عمل دردناك جان به سلامت مىبردند ، به اسپانيا و ديگر ممالك برده مىشدند . كنيزكان كنيزكان ( جوارى ) نيز در تاريخ تمدن اسلام مقام مهمى دارند . زنان و دخترانى كه در طى جنگها به چنگ مسلمانان مىافتادند ، ناچار مسلمان مىشدند و گاه به همبسترى يا خدمتگزارى مسلمانان مىرسيدند . غالبا كنيزكان را چون جواهرات و ديگر كالاها به يكديگر هديه مىدادند . اگر كسى مىخواست نزد بزرگى تقرب جويد ، اگر او طالب جمال بود كنيزى ماهرو مىخريد و برايش مىفرستاد ، ولى اگر به ساز و آواز دلبستگى داشت ، كنيزى هنرمند و نوازنده به او تقديم مىكرد . بعضى از خلفاى عباسى كنيززاده بودند . وزيران و اميران براى خوش آمد خلفا كنيزان زيبا به آنان تقديم مىكردند . ابن طاهر در يك روز دويست پسر و دختر ماهروى براى متوكل فرستاد . تجارت برده در قرون وسطى سخت معمول بود . برده‌فروشان از هند و گرجستان و تركستان و چين و ارمنستان و روم و بربر و نوبه و حبشه و زنگبار كنيزان بزرگ و كوچك به رنگهاى گوناگون وارد مىكردند و هركدام را ، برحسب هنرها و مزايايى كه داشتند ، به قيمتهاى مختلف مىفروختند . ادارهء بريد يا سازمان جاسوسى امروز ادارهء پست از ادارهء كار آگاهى كاملا تفكيك شده است ، ولى در عهد باستان و در دورهء قرون وسطى ادارهء بريد همان ادارهء جاسوسى و كارآگاهى خليفه محسوب مىشد و اخبار و اطلاعات

--> ( 72 ) . همان ، ج 5 ، ص 30 به بعد ( به اختصار ) . ( 73 ) . همان ، ص 33 ( به اختصار ) .