برداشت و سقف اتاقهاى اين كاخ زراندود بود و چون خواستند آن را خراب كنند هشت هزار دينار فقط براى كندن طلاهاى سقف زرين كاخ خرج كردند . « 53 » تشكيلات ادارى در عالم اسلامى « در سال 40 هجرى ، حكومت خلفاى راشدين پايان يافت . در زمان آنان مأمورين دولت اسلام عبارت بودند از : 1 . خليفه ، 2 . حكمرانان و عمال خليفه در ممالك اسلامى ، 3 . كاتب كه ديوان يا دفاتر جمع و خرج مالى را اداره مىكرد ، 4 . گماشتهء مخصوصى كه او را حاجب مىخواندند ، 5 . خزانه‌دار يا متصدى بيت المال ، 6 . قاضى كه مأمور دادرسى بود . پس از آنكه امويان به خلافت رسيدند و دولت اسلام جنبهء سلطنتى و سياسى پيدا كرد و آميزش مسلمانان عرب با ساير مسلمانان رو به فزونى نهاد ، طبعا سازمانهاى دولتى و تشكيلات آن توسعه يافت و شاخ‌وبرگ بسيارى بر هم زد و سازمان سادهء دولت اسلام تشكيلات جديدى از روميان و ايرانيان اقتباس كرد از آن جمله ، پادشاهان اسلام ، براى ازدياد جاه و جلال خود و ارعاب مردم ، دربان و نگهبان و ملازمان و گماشتگان مخصوص ، استخدام كردند . و علاوه بر آن ، ديوان خاتم ( مهردارى ) ديوان خراج ( ماليات زمين و غيره ) ديوان بريد ( نوعى بازرسى و جاسوسى و خبرنگارى ) در زمان بنى اميه تأسيس يافت . در زمان عباسيان آميزش اعراب با ساير ملل زيادتر شد و خلفاى عباسى نيز به همان نسبت به آسايش و خوشگذرانى متمايل گشتند و براى رفاه حال خودشان ، اشخاصى را تعيين كردند كه به جاى آنان به كارها رسيدگى كند و از آن رو منصب وزارت و حسبه يا شهردارى و غيره پديد آمد و تدريجا مؤسسات سادهء سابق دولت اسلام داراى شعبات و توابعى شد و در هريكى از دولتهاى اسلامى مطابق مقتضيات محلى سازمانهاى مختلفى ايجاد گشت ، مثلا تشكيلات دولتى بغداد با قرطبه و قرطبه با قاهره اختلاف بسيار داشت . » « 54 » اعراب و حكومت پروفسور ر . لوى مىنويسد : به محض آنكه اين قوم در ماوراء شبه جزيرهء خويش پخش شدند ، رهبران آنها تازه متوجه اهميت لزوم ادارهء سرزمينهاى مفتوحه شدند و به ناچار علاقه‌اى به فن ناآشناى حكومت پيدا كردند . در كتاب الفخرى كه راهنماى سياست و تاريخ است و در آغاز قرن چهاردهم ميلادى ( قرن هفتم هجرى ) نوشته شده چنين آمده است كه وقتى عمر خليفهء اسلام در چگونگى تقسيم غنايم جنگ كه چون سيل از ايران مىرسيد ، درمانده بود و نمىدانست چه كند ، دست به دامان يك نفر ايرانى ، كه در دستگاه دولت خود كار كرده بود ، زد . ايرانى مزبور پيشنهاد كرد كه دفترى به نام ديوان ايجاد شود و همهء درآمدها و هزينه‌ها در آن ثبت گردد ، و اين اداره اختيار بازرسى همهء دخل و خرج را داشته باشد . از همين جوانهء كوچك بود كه دستگاه عظيم دولتى خلفا براى مدت چندين قرن كشورهاى زير فرمان خود را اداره مىكرد . خلفاى عرب ، چنان كه جاحظ نويسندهء قرن سوم هجرى يادآور شده است ،

--> ( 53 ) . همان ، ص 128 . ( 54 ) . همان ، ج 1 ، ص 113 به بعد ( به اختصار ) .