4 . او مىگفت پولهايى كه در راه تزيين كعبه و مسجد مدينه و دمشق خرج شده و زنجيرها و قنديلهاى طلايى كه در اين اماكن به كار رفته است مسترد مىكنم و به بيت المال مىفرستم و به جاى آنها طناب مىگذارم . او تأمين عدالت را براى مردم بهتر از طلاكارى مساجد مىشمرد ، وى به پرده‌دارهاى كعبه گفت : « من چنان صلاح ديدم كه آن پولها را در معده‌هاى گرسنه بريزم ، زيرا آنان سزاوارتر از خانهء خدا هستند ( سيد الاهل ، الخليفة الزاهد ، ص 61 . » « 36 » وى به زنان خود گفت : در نتيجهء گرفتاريهاى حكومت از رسيدگى به آنها بازخواهد ماند ، هريك از آنها مايل باشد مىتواند طلاق بگيرد ، و از يكى از زنان خود خواست همهء زيورهاى نفيسى را كه پدرش به او داده بود ، به بيت المال پس بدهد ، او نيز اطاعت كرد . او با دولتهاى بيگانه پيمان صلح بست ، و به محاصرهء قسطنطنيه پايان داد . نامسلمانان قلمرو خويش را بر خلاف پيشينيان به مسلمانى تشويق كرد . وقتى متصدى امور مالى اظهار نگرانى كرد كه جزيه نخواهد رسيد و خزانه فقير خواهد شد . وى گفت : « به خدا آرزو داشتم همهء مردم مسلمان شده بودند و من و تو كشاورزى مىكرديم و از كشت خودمان روزى مىخورديم . » چون اقدامات خيرخواهانهء اين خليفه از طرف اكثريت مسلمانان تأييد و تقويت نگرديد ، و هيأت حاكمه منافع خود را در خطر ديدند ، به كارشكنى پرداختند و به قولى او را مسموم كرده از ميان بردند . پس از خلافت دو سال و چند ماههء عمر بن عبد العزيز ، هشام بن عبد الملك روى كار آمد . در عهد او ( 105 تا 125 ه . ) مسلمين قسمتى از قفقاز و تركستان و جنوب فرانسه و سوئيس را فتح كردند و دولت اسلام را به منتهاى وسعتى كه به خود ديده ، رسانيدند . در جبههء غرب ، مسلمين پس از گذشتن از قيروان ، سراسر مراكش را تسخير كردند و بندر طنجه را به تصرف درآوردند . موسى ، سردار عرب ، يكى از غلامان خود ، طارق بن زياد را بر مغرب والى كرد . اين مرد شجاع در سال 92 به قصد انتشار اسلام در اسپانيا تصميم گرفت از درياى مديترانه بگذرد ، پس با قشون خود از تنگه‌اى كه هنوز به نام جبل طارق موسوم است ، با عده‌اى سپاهى و كشتى عبور كرد . چون به پاى كوه رسيد ، فرمان داد كشتى را بسوزانند تا لشكريان او اميدى به بازگشت نداشته باشند . سپس ضمن نطقى آتشين مسلمين را به جنگ ويزيگتها تحريص كرد . سپاهيان طارق ، با آنكه از لحاظ عده ناچيز بودند ، به فتحى عظيم نايل آمدند و طايفه‌اى از وحشيان ژرمنى را به نام واندالها مغلوب خود كردند و اين سرزمين را اندلس گفتند . طارق پس از چندى شهرهاى غرناطه ، قرطبه و طليطله را گرفت . در سال 114 ه . ( 734 ميلادى ) سردارى سپاه اندلس به يكى از مهاجرين به نام عبد الرحمن رسيد . اين مرد شجاع پس از فتح نواحى جنوب فرانسه سپاه خود را تا نزديكى پواتيه رسانيد . در اين محل بين لشكريان فرانك به سردارى شارل مارتل و قواى عبد الرحمن ، جنگ درگرفت ولى پيش از آنكه مسلمين پيروزى يابند ، عبد الرحمن كشته شد ، سپاهيان او براى

--> ( 36 ) . نقش وعاظ در اسلام ، پيشين ، ص 197 به بعد ( به اختصار ) .