انگشترى و الواح كمربند كه هم زنان و هم مردان از آنها به كار مىبردند . اسلحه ، شمشير ، خنجر ، سپر ، پيكان ، هم با مفرغ و هم با آهن ، ساخته مىشد . هريك از قبرهاى جنگجويان حاوى مجموعه‌اى از سازوبرگ مفرغى و آهنى شامل لگام و اشياء متعدد براى آراستن سر و سينهء اسب بوده است . براى تهيهء غذاى ميت از ديگهاى بزرگ مفرغى دسته‌دار ، كه نزد سكها متداول بود ، و از دو شاخه‌هاى مفرغى يا آهنى براى برشته كردن گوشت ، استفاده مىكردند . درهرحال ، ظروف ، بخش غالب اشياء مذكور را تشكيل مىداد ؛ ظروف به رنگهاى مختلف يا يك‌رنگ ، خاكسترى ، سياه ، قرمز يا خرمايى كمرنگ بود . . . اين نوع ظروف ممتاز در همهء نقاط ايران رواج يافت . ظرفهاى مذكور در سيلك و گيان ، لرستان ، مغرب تهران و جنوب درياچهء اورميه به دست آمده است . . . منشأ اين ظروف نجد ايران بود كه عملا ساخت آن هرگز قطع نگرديد . » « 74 » حكومت مادها تا صدسال پيش براى نوشتن تاريخ ماد ، جز نوشته‌هاى مورخان بيگانه و مخصوصا آثار مؤلفان يونانى ، چيزى در دست نبود ؛ ولى از يك قرن به اين طرف ، در نتيجهء تلاش باستانشناسان ، هزاران سند كتبى و آثار ارزندهء تاريخى از زير خاك به دست آمد . با اينكه اين آثار مستقيما مربوط به تاريخ ماد نيست و از تاريخ بابل و آشور و ديگر كشورهاى شرق نزديك حكايت مىكند ، باز كم‌وبيش در روشن كردن تاريخ امپراتورى ماد مؤثر است ، زيرا مادها تنها قبيله‌هاى آريايى بودند كه در سايهء اتحاد ، امپراتورى بزرگ آشور را براى هميشه شكست دادند و اقوام و قبايل بسيارى را از قيد اسارت آشوريان متجاوز و ستمگر رهايى بخشيدند . با اينكه كتيبه‌ها و اسناد تاريخى آشوريان براى تخليد نام و تجليل جهانگشايان آشورى تنظيم شده است و « غالبا شكستها و ناكاميهايشان را با خاموشى برگزار كرده و در وصف فتوحاتشان طريق اغراق مىپيمايند ، معهذا به يارى انتقاد تاريخى غالبا مىتوان به‌آسانى هستهء حقيقت تاريخى را از آن جدا كرد . » « 75 » و تا حدى به احوال اقوام و قبايلى كه با آشوريان در جنگ و ستيز بودند واقف گرديد . انسان بدوى در سرزمين ماد در نتيجهء كاوش باستانشناسان ، آثارى مربوط به عهد حجر قديم ( پالئوليت ) در غارهاى سليمانيه و غارهاى نزديك بيستون و در جنوب شرقى آذربايجان و ديگر نقاط به دست آمده است . « دربارهء جامعهء ماد در عصر حجر و مس ، مىتوان از روى نتايج حفاريهاى تپهء حصار ، نزديك دامغان ، . . . و تپهء گيان ، نزديك نهاوند ، و تپهء سيلك ، نزديك كاشان ، و گوىتپه ، نزديك رضائيه . . . داورى كرد . . . » « 76 » در مورد قيافهء مردم ماد و فلات ايران عده‌اى از مردمشناسان آنها را سيه‌چرده و درازكله و از خميرهء شبه‌اروپايى كرانه‌هاى درياى متوسط ( مديترانه ) مىشمارند كه اكنون نيز در خراسان و آذربايجان ديده مىشوند . به عقيدهء دياكونوف ، در هزارهء دوم پيش از ميلاد ، پيشرفتهاى مهمى در توليدات و

--> ( 74 ) . ايران از آغاز تا اسلام ، پيشين ، ص 58 تا 65 ( به اختصار ) . ( 75 و 76 ) . تاريخ ماد ، پيشين ، ص 16 و 127 .