كه از مندرجات كتاب مقدس ( عهد عتيق ) برمىآيد صنعت آجرسازى و استفاده از قير و گچ و سنگ در كارهاى ساختمانى در بين اين قوم معمول بوده است . « به يكديگر گفتند بياييد خشتها بسازيم و آنها را خوب بپزيم و ايشان را آجر به‌جاى سنگ بود و قير به‌جاى گچ . . . » « 29 » در چند جاى كتاب مقدس اجرت كارگر ، روزى يك دينار نوشته شده است : « اجرت كارگر در عصر خداوند ما عيسى مسيح روزى يك دينار بوده است . » صنعت آهنگرى و نجارى نيز مورد توجه بود ولى از جزئيات زندگى كارگران اطلاعى نداريم . قرائن تاريخى حاكى است كه طبقات زحمتكش وضع رضايت‌بخشى نداشتند مخصوصا در دورهء سليمان در اثر جاه‌طلبى وى و قصور گوناگونى كه براى خود ترتيب داد ، به قول ويل دورانت شيرهء قوم بنى اسرائيل كشيده شد . نخستين مبادلات پس‌ازآنكه آدمى به توليد مازاد بر احتياج خود توفيق يافت مبادله و تجارت آغاز گرديد . فعاليتهاى تجارى و مبادلهء كالاها در آغاز امر نظم و حسابى نداشت ولى بعدها مراكز دايمى به وجود آمد و هركس مىخواست كالاى اضافى خود را به آنجا مىبرد و با متاع مورد احتياج مبادله مىكرد . هنوز بشر نتوانسته بود يك ميانجى بهادارى كه وسيلهء مبادله باشد اختراع كند و كار تجارت را آسان نمايد . اگر كسى مقدارى عسل به بازار مىآورد ناچار بود روزهاى متوالى منتظر كسى باشد كه به عسل احتياج و كالاهاى موردنظر او را نيز در اختيار داشته باشد . نخستين موادى كه به عنوان ميانجى مبادلات انتخاب گرديد كالايى بود كه مورد نياز عمومى است ؛ نظير نمك ، خرما و زينت‌آلات و جز اينها . پس‌ازآنكه انسان به استخراج فلزات توفيق يافت بتدريج فلز جانشين كالاهاى مختلف گرديد . در طول تاريخ ، مس ، برنز ، آهن و سرانجام نقره و طلا به علت كمى حجم و ارزش بسيار ، پول رايج تمام بشريت را تشكيل دادند . با گذشت زمان و به حكم احتياج ، پول فلزى ، اعتبار و وام اختراع گرديد و به سرعت فعاليتهاى اقتصادى و تجارى كمكى شايان نمود . دكتر گيرشمن معتقد است كه در ايران پس از رواج گله‌دارى و تربيت اغنام و احشام . . . « كار توليد وسعت گرفت و با توليد مواد اضافى نخستين قدم در راه تجارت و مبادله برداشته شد . » وى حدس مىزند كه « در ايران تجارت در آغاز امر بوسيلهء دستفروشان دوره‌گرد صورت مىگرفت و انسان مىتوانست توليد اضافى خود را اعم از پوست ، پيكان و غيره را با مواد مختلف غذايى ، نظير گندم و جو و ميوه مبادله كند و يا گله و رمه را مانند وجه رايج به كار برد . » « 30 » با تكامل فعاليتهاى توليدى در سرزمين عيلام بازرگانان ثروتمند براى رهبرى مال التجارهء خود ، در مناطق ناامن ، ناچار بودند سرمايهء خود را به دست سلاطين و نجبا و روحانيان به كار اندازند و آنان از اين رهگذر سود كلانى مىبردند و « بازرگانان را ريزه‌خواران خوان خويش مىشمردند . » « 31 » در اين دوره بازار تجارت در بابل ، آسياى صغير و مصر بمراتب از ايران گرمتر بود . « پيشرفت تجارت در نتيجهء دو نقص عمده ، دچار مشكلاتى بود ، هربار كه مىخواستند

--> ( 29 ) . عهد عتيق ، سفر پيدايش ، ص 14 . ( 30 ) . ايران از آغاز تا اسلام ، پيشين ، ص 17 . ( 31 ) . همان ، ص 55 .