وارسى و آزمايش مىكردند . سوزاندن زخم را با چرخ آتش‌افروز انجام مىدادند . پزشك مصرى هنگام عمل كردن ، پوشال كتانى آبكش ، زخم پاكيزه كن و سوراخ - گير كتانى . زخم‌بند و كمان به كار مىبرد . سر زخمها را با نوار يا بخيه هم مىآوردند . . . پزشك ، مغز سرو پيچ‌وتابهاى آن را شناخته و با ارتباط مغز با دستگاه اعصاب واقف است . او مىداند كه دل مانند تلمبه است ؛ نبض را مىگيرد و تقريبا گردش خون را كشف كرده است . « 4 » علم و دين علم و دين در آغاز تمدن بشرى از هم جدا نبودند و اقوام دور از تمدن نمىتوانستند افكار علمى و دينى خود را از هم تفكيك كنند . بعدها در اثر توليد اضافى و تقسيم كار اندك‌اندك بين پيشوايان مذهبى و اهل علم اندكى جدايى افتاد ولى رابطهء بين اين دو هيچگاه به كلى قطع نمىشد . به قول جرج سارتن « بدنبال هربلا ، مانند يك بيمارى همه‌گير ، يا زمين‌لرزه ، دين احياء شده و حتى تعصبات مذهبى بسيار شديد بروز كرده است . » « 5 » در طول تاريخ هميشه حوائج صنعتى و فكر بهتر و آسوده‌زيستن به پيشرفت صنايع و علوم كمك كرده است . به‌همين مناسبت ، تاريخ علم با تاريخ صنعت درهم آميخته و تفكيك آن‌دو امكان‌پذير نيست . آنچه مسلم است پيروزيهاى علمى و صنعتى بشر نتيجهء همكارى تمام اقوام جهان است . « هزاران فرد دانشمند زندگى خود را وقف كار دسته‌جمعى كرده‌اند و مانند زنبوران عسلى كه در يك كندو كار مىكنند ، در كندوى بزرگى كه جهان نام دارد از بام تا شام به كار پرداخته‌اند . . . » « 6 » تا علوم و صنايع بشرى پس از گذشت هزاران سال به پايهء كنونى رسيده است . اينك به پاره‌اى ابداعات و اختراعاتى كه در طول تاريخ نصيب بشر شده اشاره مىكنم : گاوآهن در همان ايامى كه در بعضى از روستاها از گاو به عنوان وسيلهء حمل و نقل يا حيوان باركش استفاده مىكردند ، عده‌اى به فكر افتادند كه براى كشيدن كج‌بيل و تسطيح زمين به‌جاى زن از اين حيوان نيرومند استفاده كنند . به اين ترتيب : يك جفت گاو جاى زنان را گرفت و گاوآهن به كار افتاد . براى بهره - بردارى بيشتر از نيروى كشش حيوانات ، يوغ و مالبند نيز اختراع شد . شانه‌هاى پهن حيوان نقطهء اتكاء مناسبى جهت تحمل سازوبرگ جديد بود و مانع تنفس و حركت او نمىگرديد . . . بموجب مدارك مكتوب ، مسلم است كه استعمال گاو - آهن در بين النهرين و مصر از سه هزار سال پيش از ميلاد معمول بود . در سال 1400 پيش از ميلاد ، گاوآهن به چين نيز رسيد و چندى بعد شكل آن بر روى تخته سنگهاى سوئد نقش شد و بالاخره در آغاز هزارهء اول ، گاوآهن و مفرغ در تمام دنياى قديم انتشار يافت . گاوآهن كار روستاييان را تغيير داد . به‌جاى قطعات كوچك زمين مزارع وسيع زيركشت رفت و گله‌دارى از امور وابسته به كشاورزى به

--> ( 4 ) . شاهنشاهى هخامنشى ، پيشين . ( 5 ) . سرگذشت علم ، پيشين ، ص 41 . ( 6 ) . همان ، ص 45 .