از دنيا نقل كرد . مدت عمرش هفتاد [ و ] دو سال بود . مدت سلطنتش شصت و دو سال بوذ [ و ] پنج ماه و پنج روز . بيست سال سلطان خراسان بود . چهل و دو سال پادشاه هفت اقليم بوذ . [ گ 14 ب ] اما حديث اتابك الدگز « 1 » آن بود كه غلام سلطان بوذ . مادر سلطان طغرل با او داذ و او را اتابك كرد . چون سلطان سنجر از دنيا برفت از سبب وفادارى پسرش طغرل را به او سپرد . سلطان طغرل اتابكى عراق و آذربايجان را به او دآذ . سلطان طغرل گذشت . اتابكى عراق [ و ] آذربايجان با او مقرر شد . از فرزند به فرزند بولايت پارس و عراق پادشاهى كردند تا اين وقت . حديث سلطنت سلطان محمد و پسرش خو [ ا ] رزمشاه آن وقت كه پادشاه خوارزم و ما وراء النهر تكش بوذ ، چون تكش درگذشت پسرش محمّد پادشاه شد لشكرى كه او را بوذ هيچ پادشاه را نبود . شنيدم كه مقدار سپاه او از ششصد هزار و سيزده هزار مرد جنگى گذشته بوذ . هرگاه لشكر او كوچ مىكرد سىچتر خانان در لشكر او بوذ . از آن سى چتر ، دوازده چتر از آن خانان بزرگ بوذ ، چون خان سمرقند و خان ختاى « 2 » و چين و يمين [ و ] يسار و چتر او در ميان مىبوذ

--> ( 1 ) . مؤسس اتابكان آذربايجان ، ايلدگزنامى از غلامان ترك قبچاقى بود . وى اتابك سلطان مسعود پادشاه سلجوقى بود و بر اثر لياقت و كاردانى در دولت سلجوقى ترقى يافت . در ( 531 ه . ق ) حكومت اران و گنجه و شروان و آذربايجان را به او سپرد . شمس الدين ايلدگز كه اتابك و شوهر مادر ارسلان شاه بود پس از مرگ مسعود ، ارسلان پسر طغرل را از تكريت آورد و در 541 ه . ق در همدان به تخت نشاند . ارسلان بىصلاحديد او به هيچ كارى اقدام نمىكرد . اتابك ايلدگز چند نوبت در ركاب ارسلان با مخالفان او مانند اتابك پلاس‌پوش و اينانج و ملوك گرج مصاف داد و همه را منهزم گردانيد . بعضى از مورخان گفته‌اند كه اتابك ايلدگز در حمله به گرجستان رنجور شد وبايى عظيم در لشكر او افتاد و او ناگزير بازگشت . چون به نخجوان رسيد وفات يافت . محمّد بن خاوند شاه بلخى ، روضة الصفا ، تهذيب و تلخيص دكتر عباس زرياب ، انتشارات علمى ، چاپ اول ، 1373 ، صص 770 - 772 ، مستوفى ، تاريخ گزيده ، صص 460 ، 556 ، حسينى ، اخبار الدولة سلجوقيه ، صص 128 ، 133 ، 134 ، 140 - 146 ، 153 - 169 . ( 2 ) . اصل : خطاى .