سيف بن محمد سيفى هروى
3
پيراسته تاريخنامه هرات ( فارسى )
شاهنامه - پرداخت و در آن عمليات جمال الدين محمد سام را در برابر دانشمند بهادر و پسرش بوجاى ستود . همين كتاب مىخواست سر سيفى را برباد دهد - كه در متن كتاب به تفصيل شرح آن آمده است . جمال الدين محمد سام در 706 ه / 1306 م كشته شد و ملك غياث الدين - برادر ملك فخر الدين به حكومت هرات منصوب شد . در 717 ه . / 1317 م سيفى به دربار ملك غياث الدين راه يافت و مجموعهء غياثى را - كه در علم آداب گرد آورده بود ، به ملك تقديم كرد . ملك كتاب را بپسنديد و به سيفى دستور داد ، تاريخ هرات را از آغاز هجوم چنگيز خان تا روزگار او بنويسد و سيفى پس از دو سال و نيم تأليف اين كتاب را به پايان رسانيد . تاريخ وفات سيفى معلوم نيست و از آثار او تنها همين كتاب به جا مانده است . چنان كه از متن كتاب برمىآيد ، سيفى نثر را خوش و روان مىنگاشته ، شعر را نيكو مىسروده و در ادب فارسى و عربى تبحر داشته است . در تاريخنگارى سبكى ستودنى دارد . رخدادها را با بيان علل و اسباب آنها سلسلهوار نقل مىكند . از علم و اخلاق و رفتار فرمانروايان سخن مىراند و پيوسته ياد مىكند كه مقصودش تدوين و ضبط حقايق امور است ، نه قضاياى موهومى و ساختگى . ملك غياث الدين نيز تأكيد كرده بود ، كه در ضبط وقايع نهايت دقّت به عمل آيد كه يك تاريخ بسيار صحيح و از هرجهت قابل اعتماد فراهم شود . تاريخ تأليف اين كتاب به احتمال سالهاى 718 - 721 ه . بوده است . كتاب حاضر در 138 فصل ( ذكر ) مرتّب شده ، كه بيست فصل نخستين در بنياد شهر هرات ، احاديث نبوى ( ص ) ، هجوم چنگيز خان و ديگر رخدادها تا روى كارآمدن خاندان كرت و 118 فصل ديگر رخدادهاى گوناگون روزگار ملكان كرت است كه از آغاز حكومت آنان ( 643 ه / 1245 م ) تا سال شانزدهم حكومت ملك غياث الدين را نوشته و از آن جمله 39 فصل را به او اختصاص داده است . مؤلف در بيان احوال اين خاندان ، افزون بر كارهاى سياسى و نظامى ، به اخلاق و شيوهء زندگى و ادب و فرهنگ آنان نيز پرداخته است . ارزش ادبى و تاريخى اين كتاب آشكار است ؛ چه در روزگار دهشتناكى كه مؤلّف مىزيسته ، بسيارى از رخدادهاى پيچيده و جريانات تاريخى شمال - خاورى ايران را به چشم خود ديده است . اين كتاب يگانه سند گرانبهاى تاريخ هرات در روزگار ملكان كرت به خامهء يك مؤرخ معاصر آنان است كه به سبكى دلپذير نگارش يافته است .