سابق در تصرف او خواهد بود و تعجب دارند از اينكه سيد سعيد خود را منصوب و محسوب دولت انگليس مىداند و به اعانت و امداد و حمايت انگليسىها اظهار حيات مىكند ، چگونه مىشود كه در اين مقام و هنگام كه كدورت شخصى با ايلچى انگليس به هم رسيده و عساكر منصوره به سمت افغانستان و هرات رفته است و حركات و سكنات دوست محمد خان به تحريك و اغواى انگليسهاست و بلكه يك نفر از [ ] انگليسها كه در صفحات شيراز بود به تبديل خود را به هرات رسانيده و الان در هرات است . امناى دولت قاهره ، بندر عباسى را به سيد سعيد واگذار مىفرمايند و در معنى بندر مزبور را به تصرف انگليس دادن است . فدوى را واجب و لازم آمد كه اين‌گونه ايرادات گوشه‌نشينان را كه دايم مضمون خواهش هستند جهت استحضار امناى دولت قاهره عرض كند و از اين كيفيت مستحضر شده اطمينان و آسايش حاصل كند و رفع اشتباه از مردم نمايد . » ( س . 38 ) اعتراضات ميرزا صادق كاشانى به مكاتبه و نامه‌نگارى ختم نشده است و شواهد موجود نشان مىدهد كه او در جريان حمله ناوهاى جنگى انگليس به بوشهر بنا به دلايلى نامعلوم و احتمالا به قصد تشويق و تشجيع كارگزاران ايرانى از بمبئى به بوشهر رفته است . كارگزاران انگليسى كه از موضع ضد استعمارى او آگاه بودند ، او را به تلافى اقدامات ضد انگليسىاش بر خلاف عرف مرسوم بازداشت و در كشتى جنگى خود توقيف كردند . « 1 » ميرزا صادق خان تا آخرين روزهاى مأموريت خود در سال 1276 ق . « 2 » موضع ضد انگليسى خود را تغيير نداد و در مكاتبات و گزارش‌هاى خود بارها به خطر بالقوه اين قدرت استعمارى و حمايت علنى انگليس از امام مسقط اشاره مىكند . پايان گرفتن بحران هرات با عقد « قرارداد پاريس » و عقب‌نشينى نظاميان انگليسى از بوشهر و سواحل خليج فارس و برقرارى آرامش مجدد در مملكت ، موجب شد حكام قاجارى يك بار ديگر شرايط لازم را براى اعاده موقعيت خود در بندر عباسى به دست آورند . مرگ سلطان سعيد ، امام مسقط در سال 1273 ق . / 1856 م . و جانشينى « سلطان ثوينى » در عمان و آغاز دوره‌اى بحرانى در منازعات قدرت بين فرزندان سلطان سعيد ، موقعيت ويژه‌اى را فراروى حكومت قاجارى قرار داد تا بار ديگر اقدام به تحكيم قدرت خود در بندر عباسى كنند . اين امر در حالى بود كه در سال 1275 ق . / 1858 م . « طهماسب ميرزا مؤيد الدوله » از حكومت فارس خلع شد و به جاى او « سلطان مراد ميرزا حسام السلطنه » عنوان واليگرى اين ايالت پهناور را به دست آورد . « 3 » ( 4 ) كشمكش قدرت در مسقط و استقلال زنگبار سلطان سعيد حاكم مسقط پس از امضاى قرارداد بندر عباسى در سال 1273 ق . / 1856 م . و در حالى كه در حال حركت از مسقط به سمت زنگبار بود ، در هفدهم محرم سال 1273 ق . / آگوست 1856 م . در راه گرفتار بيمارى شد و درگذشت « 4 » دوران 51 سالهء حكومت او در مسقط يكى از ادوار درخشان تاريخ عمان محسوب مىشود ؛ به گونه‌اى كه برخى از محققان آن را « دوران امپراطورى عمان » خوانده‌اند . « 5 » در دوران حكومت او بخش عمده‌اى از نواحى شرقى آفريقا - زنگبار - و نواحى منطبق با كشورهاى عمان و امارات متحده عربى كنونى تحت اداره او قرار داشتند و او توانست با درايت و هوشيارى خاصى « بندر مسقط » را به كانون تجارى مهم حوزه اقيانوس هند مبدل سازد . « 6 » او در دوران حكومت خود با خريد و ساخت كشتىهاى بارى بزرگ و توسعه نيروى دريايى ، قدرت حمل و نقل قابل ملاحظه‌اى يافت و با تسهيل امور مختلف تجارى و برقرارى مناسبات دوستانه با انگلستان و فرانسه در حوزه اقيانوس هند ، درآمدهاى بسيارى را از عوايد گمركى بنادر مختلف تحت سلطه خود به دست آورد و ثروت عظيمى را در مسقط جمع كرد . « 7 » اما از اين ميان عوايد گمركى بندر عباسى و چابهار سهم عمده‌اى در درآمدهاى سلطان سعيد داشت و چنان كه پيش از اين گفته شد ، با تمام توان تا آخرين روزهاى عمر خود براى حفظ ضابطى و اجاره‌دارى بندر عباسى تلاش كرد . با اين همه ، اقتدار مسقط و عمان متكى به اراده شخصى سلطان سعيد بود و با مرگ او بلافاصله كشمكش قدرت بين جانشينانش آغاز و شرايط براى تجزيه قلمرو او آماده شد . « لوريمر » در اين‌باره مىنويسد : « سلطان سعيد پس از مرگش فرزند بسيارى بر جاى گذاشت كه سيد ثوينى فرزند ارشد و كسى كه در ايام نبود سلطان سعيد ، بيشتر امور مسقط به او واگذار مىشد ، مىتوانست جانشين بالقوه او باشد . » « 8 » سديد السلطنه كبابى تعداد

--> ( 1 ) . مجموعه اسناد و مدارك فرخ خان ، پيشين ، جلد دوم ، ص 103 . ( 2 ) . براساس گزارش اعتماد السلطنه در تاريخ منتظم ناصرى ، ميرزا صادق خان كاشانى تا سال 1276 ق . مأمور كارپردازى ايران در بمبئى بوده است . بنگريد به : تاريخ منتظم ناصرى ، پيشين ، ص 1824 . ( 3 ) . فارس‌نامه ناصرى ، پيشين ، ص 820 . ( 4 ) . الفتح المبين فى سيرة السادة البو سعيدين ، پيشين ، ص 553 ؛ تاريخ مسقط و عمان . . . ، پيشين ، ص 137 - 136 ، مايلز تاريخ فوت او را روز نوزدهم اكتبر ثبت كرده است . بنگريد به : ؛ همچنين The Countries and Tribes of The Persian Gulf , op . cit . p . 354 Badger , op . cit . p . 370 ( 5 ) . تقسيم الامبراطورية العمانية 1862 - 1856 ؛ پيشين . براى آگاهى بيشتر از موقعيت تجارى بندر مسقط و مقايسه صادرات و واردات آن بنگريد به : - The Persian Gulf administration reports , Archive edition , 1986 . 8 Vol . pp . 102 . 304 . ( 6 ) . براى آگاهى بيشتر از موقعيت تجارى و سياسى مسقط در اين دوره بنگريد به : ايران و قضيه ايران ، پيشين ، صص 532 - 526 ( 7 ) . براى آگاهى بيشتر از توانمندى حمل و نقل و ميزان عوايد گمركى سلطان سعيد بنگريد به : تقسيم الامبراطورية العمانية ، پيشين ، صص 60 - 58 . ( 8 ) The Gazetteer of The Persian Gulf , Oman and Central Arabia , op . cit . Vol . 2 . p . 469 .