كه وكيل التجاره از جانب دولت بهّيهء انگليس در دار الخلافهء طهران يا در دار السلطنهء تبريز اقامت داشته باشد فقط مشروط بر اين است كه همان يكنفر كه در دار السلطنهء تبريز مقيم خواهد شد بالانفراد به خصايص جنرال قنسولى سرافراز باشد لا غير . چون سالها است كه باليوزى از دولت بهيهء انگليس در بندر بوشهر متوقف است دولت علّيه ايران اذن مىدهد كه باليوز مزبور كماكان در آنجا اقامت نمايد و كذالك دو نفر وكيل التجاره از جانب دولت علّيهء ايران در دار الخلافهء لندن و در بندر مباركهء بمبئى سكنى نمايند ، به همان مراتب و امتيازات كه وكيل التجارهء دولت بهّيهء انگليس در مملكت ايران صانها عن الحدثان خواهد بود . » در راستاى تحقق مواد فصل دوم اين قرارداد ، امير كبير در اوائل سال 1267 ق . / 1851 م . « شفيع خان نايب آجودان‌باشى » را به مقام « مصلحت‌گذارى » و « شارژ دافرى » ايران در لندن گماشت و ميرزا حسين خان ( سپهسالار بعدى ) را به سمت « كارپردازى » و « قونسولگرى » مأمور بمبئى كرد . در بخشى از دستور العمل امير براى مأموريت ميرزا حسين خان سپهسالار آمده است : « از اينكه بعد از انقضاى معاهدهء تجارتى دولتين بهّيتين ايران و انگليس ، بر وفق شروط عهدنامهء مقرّره تا به حال مأمورى مخصوص تعيين نشده بود كه در بمبئى اقامت كرده به سرپرستى و غوررسى امور تجار و عموم تبعهء دولت علّيه كه در آنجا و در ساير ممالك هندوستان مراودت و معاملت دارند بپردازد و آنها را كما يجب در حفظ و حمايت و رعايت خود بدارد ، لهذا آن عاليجاه به موجب حكم محكم اقدس پادشاهى و صدور فرمان ظل اللهى مأمور است كه به بندر بمبئى رفته در آنجا اقامت كرده به مراقبت امور و بنهج مسطور ، به تقويت و حمايت تجار و تبعهء دولت علّيه اعم از مجاور و مسافر كه در بمبئى و ساير ممالك هندوستان هستند بپردازد . » « 1 » در اين دستورالعمل ، امير كبير وظايف عمده كارپردازى را مشخص كرده است كه اشاره به برخى از آنها اعمال سياستى ويژه درباره خليج فارس را نشان مىدهد . براساس اين دستورالعمل ، مهم‌ترين وظايف كارپرداز به شرح زير مشخص شده است ؛ 1 . تقويت و حمايت تجار و تبعه دولت ؛ 2 . خوددارى از گرفتن تعارف و رشوه ؛ 3 . خوددارى از شكنجه و آزار اتباع ايران ؛ 4 . آگاهى كامل از جميع معاملات و دادوستد تجار و ثبت و ضبط آنها و ارسال سياهه يك ماهه به تهران ؛ 5 . برقرارى تذكره دولتى براى تجار و اتباع ايرانى ؛ 6 . حل‌وفصل منازعات اتباع ايران ؛ 7 . مراقبت در اخذ وجه گمرك كه بيش از حد معمول از اتباع ايرانى اخذ نشود ؛ 8 . سركشى ساليانه به اتباع ايرانى ساكن كلكته ؛ اما آنچه در اين دستورالعمل بيش از همه خود را نمايان مىسازد ؛ تأكيد مكرر امير به كارپرداز است براى برقرارى ارتباط مستمر و ماهيانه و در واقع اصرار او بر وجه « اطلاع‌رسانى » منصب كارپردازى ، او در اين باره مىنويسد : « بايد آن عاليجاه ماه به ماه تفاصيل اوضاع تبعهء دولت علّيه ، روزنامه صادر و وارد را با گازت بمبئى بفرستد و از آنجا به اتفاق سفاين تجارتى دولت علّيه نزد حاكم بوشهر ارسال داشته كه از آنجا همراه قاصد به نواب نصرة الدوله به شيراز برسانند ، كه از آنجا همراه چاپار دولتى ماه به ماه بفرستد و در زود فرستادن كاغذ و رساندن اخبار ، زياد اهتمام داشته باشد . » امير كبير به تأكيدات اوليه در دستورالعمل خود اكتفا نمىكند و در تكميل دستورالعمل خود در نامه‌اى به تاريخ شوال 1267 ق . / 1851 م . به ميرزا حسين خان ( سپهسالار بعدى ) يادآورى مىكند كه : « در باب نوشتجات سعى كنيد استحضار و اطلاع به هم رسانيد . هر وقت كشتى به اين طرف عبور مىكند ، روزنامه اخبارى كه متعلق به كار خودتان باشد نوشته ارسال داريد و در فرستادن روزنامجات و اخبار متعلقه خود البته اهمال و غفلت ننماييد . » « 2 » تأكيد امير كبير بر « اطلاع‌رسانى به موقع » در مكاتبات خود به كارپرداز ايران در بمبئى مبين اين واقعيت است كه هدف اصلى از اعزام مأمور به بمبئى را در واقع فعال كردن ديپلماسى ايران و « رصد كردن » موقعيت انگلستان در هندوستان و نواحى مجاور آن و كسب اخبار و اطلاعات به موقع از وضعيت انگلستان بوده است . « ميرزا حسين خان » نخستين كارپرداز ايرانى در بمبئى طى سه سال مأموريت خود اين وظيفه را به خوبى انجام داد و با ارسال نامه‌هاى خود به دربار ايران وضعيت تجارت و بازرگانان ايران را در بندر بمبئى و موقعيت انگلستان را در خليج فارس و همچنين وضعيت امام مسقط را در بندر عباسى به خوبى تشريح كرد . در اين كتاب سه نامه مربوط به دوره كارپردازى « ميرزا حسين خان » چاپ شده است كه هر سه حاوى نكاتى شايسته تأمل دربارهء نحوه عملكرد اوست . نخستين نامه او در واقع « گزارش كوتاه سفر از مسير بوشهر به مسقط و بمبئى » است . ( س . 11 ) در اين نامه او به اختصار از موقعيت امام مسقط و روابطش با انگلستان ياد مىكند و مىنويسد : « جناب سعيد خان امام مسقط قريب به يك ماه مىشود كه از زنگبار و سواحل مراجعت به مسقط نموده است . يازده سال مىشود كه به مسقط نيامده بود و هميشه در زنگبار و سواحل بوده است . پسر ارشد خود كه سيد ثوينى بوده باشد ، او را از جانب خود در مسقط گذارده بوده است . حضرات انگليس بسيار اظهار محبت و دوستى بالنسبه با امام

--> ( 1 ) . براى آگاهى بيشتر از متن دستور العمل امير براى مأموريت ميرزا حسين خان سپهسالار بنگريد به : نامه‌هاى امير كبير به انضمام نوادر الامير ، تصحيح و تدوين سيد على آل داود ، تهران ، نشر تاريخ ايران ، 1371 ، صص 237 - 235 ؛ اقبال آشتيانى ، عباس ، دو نامه از امير كبير ، مجله يادگار ، شماره اول ، صص 57 - 54 . ( 2 ) . آدميت ، فريدون ، امير كبير و ايران ، تهران ، انتشارات خوارزمى ، 1354 ، ص 549 .