از آن بوشهر و سپس لنگه جزء آبادترين بنادر ايرانى آن دوره بوده‌اند . تعابيرى هم كه كازرونى در توصيف اين بنادر به كار برده است ، مؤيد اين مطلب است . او درباره منامه مىنويسد : « در شهريت از بندر ابوشهر آبادتر است و بيوتات آن عمارات عالى از سنگ و گچ و گل است . » « 1 » وى درباره بوشهر عباراتى را به كار برده است كه نشان مىدهد پس از حمله انگليسىها به خارگ و بوشهر بخشى از جمعيت آن پراكنده شده‌اند . وى در دو بخش به اين مطلب اشاره مىكند : ابتدا در بخش « بيان در عدد بيوتات و عمارات آن » آورده است : « بندر ابوشهر كه اكنون از رونق و آبادى سابق افتاده موازى سه هزار باب عمارت گچ و سنگ در آنجا داير . . . به علاوه بيوتاتى كه از چوب نخل و بوريا برپا و داير است به حساب آوردن آنها خالى از صعوبت نيست . » « 2 » او در جاى ديگر و با عنوان « در عدد دكاكين و بازار » مىنويسد : « بازارهاى آن بدين موجب در اين زمان كه جمعيت و آبادى آن آشفته و پريشان است . » « 3 » اين عبارات نشان مىدهد كه بندر بوشهر از ماجراى لشكركشى انگليسىها به خارگ و سواحل ايران لطمه بسيارى ديده است . امّا كازرونى بهترين عبارات را در توصيف بندر لنگه به كار برده و كه از آن با عنوان « حقايق نگارى بندر لنگه كه عروس بنادر است » ياد كرده است . وى در آغاز گزارش خود مىنويسد : « بندر لنگه بندرى است در نهايت آبادانى ، از همهء بنادر واقعه در كنار عمان آبادتر و معمورتر است . » « 4 » و در جاى ديگر مىنويسد : « آن بندر را من حيث آبادى و معمورى مىتوان عروس سواحل برّ فارس شمرد . » آنچه كه كازرونى دربارهء آبادانى و رونق بندر لنگه نوشته ، به درستى نتيجه تحولات سياسى و اقتصادى خليج فارس پس از روى كار آمدن قاجاريه بوده است . به عبارت ديگر عوامل اصلى رشد و توسعه بندر لنگه را اين دوره مىتوان به صورت زير برشمرد : 1 . امنيت موجود در مسير پس‌كرانه‌اى بندر لنگه به طرف شيراز كه از آبادىها و شهرهايى همچون بستك ، لار و جهرم مىگذشته است . لازم به يادآورى است كه امنيت اين مسير را حكام قدرتمند خاندان « نصير خان لارى » - كه در آن دوره محدوده اقتدارشان تا سواحل امتداد مىيافت - تأمين مىكردند « 5 » و از اين‌رو تجار و بازرگانان ترجيح مىدادند كالاهاى خود را از اين مسير به شيراز حمل كنند . به اين ترتيب بندر لنگه از آبادانى و رونق خوبى برخوردار شد . « 6 » 2 . مهاجرت تجار و بازرگانان بحرين در نيمه اول قرن سيزدهم هجرى به دليل حملات گسترده و پىدرپى وهابيون به سواحل « قطيف » و « احساء » و بحرين و گسترش ناامنى در آن مناطق و همچنين تسلط قبايل مهاجر « عتوبى » بر بحرين . « 7 » مداخله مستقيم انگلستان در امور بحرين و كشمكش قدرت داخلى بين رؤساى قبايل عتوبى باعث ناامنى بحرين شد و همين عوامل موج مهاجرت تجار و بازرگانان را تشديد كرد . « 8 » 3 . چون شغل بيشتر مهاجران بحرينى غواصى و تجارت مرواريد بود ، با مهاجرت آنان ، بندر لنگه به مركز اصلى خريد و فروش مرواريد تبديل شد و رونق اقتصادى ويژه‌اى يافت . « 9 » 4 . استقرار طايفه « قاسمى » در نواحى مجاور لنگه و تسهيل مراودهء تجارى با استفاده از توانمندىهاى حمل و نقل دريايى از طريق ساختن كشتىهايى با ظرفيت حمل بار مناسب در ساحل بندر كنگ در جوار بندر لنگه . در اينجا بايد به عامل اصلى ديگرى كه در واقع زمينه رشد و توسعه بندر لنگه را در اين دوره ايجاد كرده است اشاره كرد كه همانا « افول و ركود بندر عباسى » به ويژه در دوره زنديه و دوره اول قاجارى بوده است . توضيح اينكه در بخش‌هاى ميانى خليج فارس ، سه لنگرگاه اصلى و طبيعى لنگه ، كنگ و عباسى وجود داشته است و ديگر بنادر هم از لحاظ موقعيت طبيعى و هم شرايط پس‌كرانه‌اى براى رشد و ترقى چندان مناسب نبوده‌اند . با سقوط صفويان و افول تدريجى بندر عباسى ، به تدريج زمينه مناسبى براى رشد بندر كنگ ايجاد و اين بندر با استقرار مجدد دفتر تجارى پرتغال از رونق خوبى برخوردار شد . آبادى و رونق بندر كنگ با خروج كامل پرتغالىها از خليج فارس به شدت لطمه خورد و به تدريج بندر لنگه جاى آن را گرفت . « بندر عباسى » در اين دوران قادر به رقابت با « بندر لنگه » نبود ، چه ، تحت تأثير سياست‌هاى آگاهانه سلطان مسقط شرايط مناسب رشد و ترقى آن ايجاد نمىشد و به اين ترتيب ، رونق بندر لنگه يكى از نتايج افول و ركود بندر عباسى در اين دوران به شمار مىرود . وضعيت نامناسب بندر عباسى در اين دوران و ناتوانى آن براى رقابت با بندر لنگه ، در گزارش كازرونى به خوبى مشهود است . حجم گزارش او از بندر عباسى به مراتب كمتر از بندر لنگه و بوشهر است و از طرف ديگر وضعيت سكونت در آن به صورت يك قلعه

--> ( 1 ) . همان جا ، ص 85 . ( 2 ) . همان جا ، ص 55 . ( 3 ) . همان جا ، ص 56 . ( 4 ) . همان جا ، ص 115 . ( 5 ) . براى آگاهى بيشتر از موقعيت خاندان نصير خان لارى و محدودهء قدرت آنان در اين دوره بنگريد به : فارس‌نامه ناصرى ، پيشين ، صص ، 715 ، 748 ، 749 ، 751 ، 772 ؛ تاريخ جهانگيريه و بنى عباسيان بستك ، پيشين ، صص 120 تا 124 ، 127 تا 132 ، 136 تا 142 ، 168 تا 170 ، 203 تا 204 ، 209 تا 210 ، 214 تا 216 ، 231 تا 232 ، تاريخ لارستان ، پيشين ، صص 167 - 148 . ( 6 ) . براى آگاهى از وضعيت كاروانسراى ساخته شده در اين دوره در مسير لنگه به بستك و لار و جهرم و شيراز بنگريد به : - Pohanka , Reinhard , Karavenenwege und Karavasarails in Laristan , in « Archaologische Mittei Lungen aus Iran 1984 . pp . 285 . 308 ( 7 ) . براى آگاهى بيشتر از اسناد مهاجرت بحرين‌ها به سواحل ايران بنگريد به : گزيده اسناد خليج فارس ؛ به كوشش مينا ظهيرنژاد ؛ ج 1 ؛ تهران : دفتر مطالعات سياسى وزارت امور خارجه ايران ، 1375 ، صص 34 - 31 . ( 8 ) . براى آگاهى بيشتر از نزاع قدرت بين محمد بن خليفه و عبد اللّه بن احمد از روساى عتوبى بحرين در اين دوره بنگريد به : بحرين و مسائل خليج فارس ، پيشين ، صص 21 - 18 . ( 9 ) . « كرزن » واردات سالانه مرواريد را از بندر لنگه معادل نصف معاملات مرواريد در خليج فارس ارزيابى كرده است بنگريد به : كرزن ، جورج ؛ ايران و قضيه ايران ، ترجمه وحيد مازندرانى ؛ تهران : بنگاه نشر و ترجمه كتاب ، 1350 ، ص 490 .