توضيح اينكه حمله نيروهاى انگليسى به بوشهر و خارگ و تصرف آن در اين مقطع تاريخى ، ضعف و ناتوانى قاجاريه را در خليج فارس ، بيش از پيش نمايان ساخت و محمد شاه با هدف تقويت حضور خود در سواحل خليج فارس توانمندى نظامى خويش را متوجه جنوب ايران ساخت « 1 » و در نخستين گام درصدد تحقيق و تفحص دربارهء مرزهاى آبى ايران برآمد و ابتدا طى دستور العملى به فريدون ميرزا ، حاكم فارس از او خواست با اعزام فردى آگاه به بنادر و جزاير خليج فارس گزارش جامعى را از اين نواحى تهيه و به مركز ارسال كند . اين مأموريت در سال‌هاى پايانى « 2 » واليگرى فريدون ميرزا به « محمد ابراهيم كازرونى » متخلص به « نادرى » « 3 » سپرده شد . كازرونى در مقدمه سفرنامه خود به دستور محمد شاه قاجار به والى فارس و هدف اصلى مأموريت خود اشاره كرده است . او در اين‌باره مىنويسد : « كنون به حكم « تؤتى الملك من تشاء » اريكه آراى مسند شهنشاهى و چهار بالش طراز سرير ظل اللهى ، از ماه تا به ماهى ، از فرط عدل و رأفتش مباهى و ابناى زمان در مهد امن‌وامان غنوده و ابواب آسايش و آرامش بر چهرهء امانى و آمال جهانيان گشوده ، اقطار عالم را بنور عدل منور و ابناى آدم را در ظل ظليل سايه‌پرور داشته ، تا محروسهء مملكت را از عين الكمال بدخواه و حوادث ناگاه محفوظ و مصون و در پناه دارد . اطراف كشور و اكناف ملك را خسروان خسرو معدلت گستر و خلايق اميدگاه رعيت‌پرور ، كارآگهان جهان ديده ، در هنرها ستوده و باخبران در كياست و فراست آزموده را گماشته كه آنچه از حوادث روزگار و گردش ليل و نهار از پردهء كمون جلوهء بروز مىنمايد از سوانح ضاره و حوادث ساره ، بسيط زمين را ممالك هند و فرنگ و روم و زنگ و چين و ماچين همه را در دفاتر نگارند و سر موئى از اخبار و آثار وقايع‌نگارى مهمل نگذارند . به جهت اطلاع اولياى دولت جاويد عدّت باهره و امناى شوكت همواره پايندهء قاهره ، انفاد دربار گيتىمدار خسروى دارند و حكم محكم و جهان مطاع نيز به سرافرازى و افتخار بلند اختر داور فارس‌مدار فرمان‌فرماى معدلت‌گستر و الاقتدار از مصدر شوكت و جلال شرف صدور پذيرفته ، مشعر بر اينكه شخصى كارآگاه را مأمور به سياحت مساحت ساحة بنادر و جزاير بحر العجم و خليج درياى فارس فرمايند كه عرض و طول و فراسخ و جبال و جنوب و شمال و صبا و دبور و خراب و معمور و كثرت و قلت و پريشانى و جمعيت و مشرب و ملل و عامل و عمل و مبذر و بساتين و مذهب و آئين و مياه و آبار و فرضات و بازار و مزرعه و انهار از كم و بسيار بنادر و جزاير دريابار اطلاع كل حاصل نموده در كتابچه‌اى مفصل و مشروح نگاشته به درگاه جهانيان اميدگاه ، منظور نظر انوار اولياى دولت جاويد عدّت قاهره و امناى شوكت همواره پايندهء باهره سازد . » « 4 » از مقدمه كازرونى برمىآيد كه او مأمور تهيه گزارش كاملى از وضعيت جغرافيايى و اقتصادى و سياسى بنادر و جزاير و تهيه « كتابچه‌اى مفصّل و مشروح » و تقديم آن به پادشاه ايران بوده است . كازرونى مأموريت خود را از شمالىترين بندر خليج فارس در ايالت خوزستان آغاز كرده و سفر خود را در « ميناب » به پايان رسانيده و گزارش مشروح خود را در دو باب تهيه و آن را به والى فارس تقديم كرده است . « 5 » از آنجا كه اين گزارش از معدود اخبار و روايات شاهدان عينى اين دوره از بنادر ايران و به ويژه بندر عباسى است ، در اين بخش با استفاده از اطلاعات « كازرونى » به مقايسه چهار بندرگاه مشهور و بزرگ ايران در دوره محمد شاه مىپردازيم تا از اين طريق به موقعيت ضعيف و نه چندان مناسب بندر عباسى پى ببريم . كازرونى از بين چهار بندر ايرانى آن دوره يعنى بوشهر ، بحرين ( منامه ) ، لنگه و عباسى ، به ترتيب بحرين را با 6000 خانه ، « 6 » لنگه را با 5000 خانه ، « 7 » بوشهر را با 3000 خانه « 8 » و بندر عباسى « 9 » را با 2000 خانه گچ و سنگى و 1000 خانه از چوب نخل ، آبادترين شهرها دانسته است . مشخص مىشود كه « بندر عباسى » در اين ميان جزء كم رونق‌ترين بنادر اين دوره محسوب مىشده است . توصيفى كه كازرونى از موقعيت بازرگانى و تجارت اين بنادر ارائه مىكند نيز مؤيد اين مطلب است . براى آگاهى بيشتر از اين وضعيت در جدول زير برخى آمارهاى ارائه شده به طور مقايسه‌اى نشان داده مىشود . جدول مقايسه‌اى بالا نشان مىدهد كه بندر عباسى نسبت به ديگر بنادر وضعيت نامساعدى داشته و شهر منامه در بحرين و پس

--> ( 1 ) . براى آگاهى بيشتر از موقعيت فارس در دوره محمد شاه قاجار بنگريد به : Davies , Charles Edward , Qajar rule in Fars Prior to 1849 , Iran , Vol . XXV . 1987 . PP . 125 - 153 . ( 2 ) . شرح مسافرت محمد ابراهيم كازرونى تحت عنوان تاريخ بنادر و جزاير خليج فارس به تصحيح و تحشيه استاد دكتر منوچهر ستوده با مشخصات زير چاپ شده است : محمد ابراهيم كازرونى ، تاريخ بنادر و جزاير خليج فارس ؛ تصحيح و تحشيه منوچهر ستوده ، انتشارات مؤسسه فرهنگى جهانگيرى ، چاپخانه گيلان ، 1367 . براساس مقدمهء تاريخ بنادر و جزاير خليج فارس اين گزارش مربوط به سال 1253 ه . ق است ( تاريخ بنادر و جزاير خليج فارس ، همان ، ص 18 ) . ( 3 ) . براى آگاهى از شرح‌حال نويسنده بنگريد به : تاريخ بنادر و جزاير خليج فارس ، پيشين ، ص پنج و شش مقدمه . ( 4 ) . تاريخ بنادر و جزاير خليج فارس ، پيشين ، صص 21 - 20 . ( 5 ) . گزارش او شامل بنادر و جزاير خرمشهر ، ماهشهر ، هنديان ، ديلم ، خارگ ، خارگو ، گناوه ، ريگ ، بوشهر ، قلعه بهمنى ، رود حله ، تنگستان ، كنگان ، تنبك ، طاهرى ، عسلو ، بحرين ، منامه ، جزيره محرق ، جزيره بنى صالح ، جزيره قرا ، جزيره زنجونيه ، شيو ، نخيلو ، جزّه ، جزيره لاوان ، چيرو ، جزيره هندرابى ، تاونا ، چارك ، جزيره كيش ، حسينه ، مغو ، فرور ، جزيره سرى ، دوان ، لنگه ، كنگ ، خمير ، بندر عباسى ، جزيره هرموز ، جزيره قشم ، جزيره لارك و بندر ميناب است . ( 6 ) . تاريخ بنادر و جزاير خليج فارس ، پيشين ، ص 85 . ( 7 ) . همان جا ، ص 115 . ( 8 ) . همان جا ، ص 55 . ( 9 ) . همان جا ، ص 124 .