( 4 ) مسئلهء هرات و تأثير آن بر تحولات بندر عباسى در دوره حكومت محمد شاه بين سال‌هاى 1250 تا 1264 ق . / 1834 تا 1848 م . هرچند تحول چشمگيرى در بنادر بخش ميانى خليج فارس رخ نداد اما مسئله هرات و واكنش انگلستان به آن و لشكركشى به بنادر و جزاير خليج فارس موجب شد دولتمردان قاجارى در اين دوره متوجه موقعيت و اهميت بنادر و جزاير خليج فارس شوند و دست كم نظر كلى آنان نسبت به وضعيت حاكميت ايران در اين مناطق جلب شود . از آنجا كه اين حادثه مهم تأثيرى غير مستقيم بر بندر عباسى و مضافات آن داشته است ، در اين بخش ، ضمن بررسى تحولات عمده ايالت فارس در اوائل حكومت محمد شاه قاجار به مسئله هرات و تأثير آن بر نگرش عمومى قاجارها در خليج فارس مىپردازيم . با مرگ فتحعلى شاه قاجار در سال 1250 ق . / 1834 م . كشمكش كوتاهى بر سر جانشينى او بين فرزندانش به وقوع پيوست كه يكى از مهم‌ترين آنها دعوى سلطنت حسينعلى ميرزا ، فرمانفرماى فارس بود . « 1 » حسينعلى ميرزا كه در دوره‌اى طولانى از سال 1214 - 1250 هجرى والى فارس بود و خود را تواناتر از ديگر مدعيان سلطنت مىدانست ، بلافاصله بعد از شنيدن خبر مرگ پدر سر به شورش برداشت و خطبه سلطنت و سكه دولت به نام خود زد . « 2 » محمد شاه قاجار در واكنش به اين عمل ، برادر كوچك‌تر خود را به نام فرهاد ميرزا به حكومت فارس برگزيد و عده‌اى از سران قاجار را مأمور دفع شورش حسينعلى ميرزا كرد . آنها نيز حسينعلى ميرزا و طرفدارانش را در نبردى سنگين شكست دادند و حسينعلى ميرزا به تهران تبعيد شد و حكومت فارس به فرهاد ميرزا رسيد . حكومت فرهاد ميرزا بر فارس دو سال بيشتر طول نكشيد و در سال 1252 ق . / 1836 م . وى به حكومت كرمان منصوب و به جاى او برادرش فريدون ميرزا حاكم فارس شد . « 3 » هنوز چندى از حكومت فريدون ميرزا بر فارس نگذشته بود كه مسئلهء حمله محمد شاه قاجار به هرات و تصرف آن و واكنش انگلستان به اين امر پيش آمد . محمد شاه قاجار در سال 1253 هجرى تصميم به فتح هرات گرفت و در رجب همان سال وارد مشهد شد و پس از يك ماه استراحت مقدمات حمله به هرات را آماده كرد و توانست اين شهر را به محاصره خود درآورد . مقاومت كامران ميرزا ، حاكم شهر ، و حمايت انگليس از او محاصره را به درازا كشانيد ، اما نيروهاى ايرانى توانستند در اواخر همان سال ، قسمتى از برج و حصار شهر را ويران و در آن رخنه كنند . در اين ايام « مك نيل » ، فرستاده انگليس كه در صدد ممانعت از فتح هرات برآمده و موفق نشده بود ، اردوى شاهى را ترك كرد و كمى پس از آن خبر رسيد كه كشتىهاى انگليسى جزيره خارگ را تصرف كرده و به بندر بوشهر نزديك شده‌اند . « 4 » انگلستان در اين مقطع حساس - كه با بحران در مصر نيز روبه‌رو بود - از بيم گرايش ايران به روسيه و نفوذ اين قدرت بزرگ به بخش‌هاى شمالى هندوستان ، در صدد اتخاذ تصميمى قاطع عليه ايران و وادار ساختن شاه به عقب‌نشينى برآمد . « 5 » لشكركشى نيروهاى انگليسى منجر به تصرف جزيره خارگ شد . اين امر واكنش شديد روسيه را برانگيخت و موجب عقب‌نشينى محمد شاه از هرات شد . « 6 » استقرار انگليسىها در جزيره خارگ و تخليه نكردن آن و تأثير آنان در عقب‌نشينى شاه ايران از هرات ، احساسات ضد انگليسى را در بوشهر برانگيخت و اين شهر را مدتى در ناآرامىهاى ضد انگليسى فرو برد كه موجب شد تا طرح انتقال دفتر تجارى از بوشهر به خارگ براى دوره‌اى در دستور كار كارگزاران انگليسى قرار گيرد . اشغال جزيره خارگ و تداوم آن باعث شد حاج ميرزا آقاسى ، صدر اعظم ايران ، طى حكمى به فريدون ميرزا ، والى فارس ، خواستار اقدام مناسب او در اين‌باره شود . فريدون ميرزا ، در پاسخ به درخواست صدر اعظم ، نامه‌اى مبسوط دربارهء وضعيت عمومى حاكميت ايران در سواحل خليج فارس نوشت كه از لحاظ بررسى وضعيت سياسى ايران در اين منطقه حساس بسيار مهم است و جزء معدود اسنادى است كه وضع حاكميت ايران را در اين نواحى به خوبى نشان مىدهد . از محتواى اين نامه ، مىتوان موارد زير را به خوبى مشخص ساخت : 1 . آگاهى فريدون ميرزا از موقعيت حساس و مناسب جزيره خارگ و بوشهر براى ايران ؛ 2 . آگاهى فريدون ميرزا از سياست‌هاى استعمارى انگليس در منطقه و هشدار به دولتمردان قاجارى كه چنانچه اقدامى عملى نكنند ، ايران به زودى وضعيت هندوستان را پيدا خواهد كرد ؛ 3 . ضعف و ناتوانى كامل ايران در دريا به گونه‌اى كه دولت ايران فاقد كمترين امكانات حمل‌ونقل و نظامى در خليج فارس بوده است ؛ 4 . نبود نيروى نظامى مؤثر و آشنا با فنون دريانوردى در سواحل ؛ 5 . نخستين تلاش مجدّانه ايران براى خريد كشتى جنگى و حمل و نقل پس از سپرى شدن دوره‌اى نسبتا طولانى از عصر نادر شاه افشار تا محمد شاه قاجار ؛ 6 . عزم راسخ فريدون ميرزا براى مبارزه با فشارهاى انگليس در منطقه و تقاضاى او براى مجهز كردن سپاه ايران به ابزار و لوازم دريايى .

--> ( 1 ) . براى آگاهى بيشتر از كيفيت اين رويداد بنگريد به : ناسخ التواريخ ، پيشين ، ج 2 ، صص 597 - 59 ؛ فارس‌نامهء ناصرى ، پيشين ، صص 764 - 762 . ( 2 ) . فارس‌نامه ناصرى ، پيشين ، ص 762 . ( 3 ) . همان ، ص 772 . ( 4 ) . ناسخ التواريخ ، پيشين ، صص 676 تا 694 ؛ ( 5 ) . براى آگاهى بيشتر از موضع دولتمردان انگليسى در اين مقطع بنگريد به : The Persian Gulf Precis , op . cit . Vol . 2 . pp . 275 - 279 . ( 6 ) . براى آگاهى بيشتر از جزئيات اين حادثه بنگريد به : اتحاديه ، منصوره ؛ انفصال هرات ؛ تهران : نشر تاريخ ايران ، 1380 ، صص 125 - 121 ؛