« فرصت الدوله شيرازى » در كتاب آثار عجم ، حدود فارس را از حد شمالى به قمشه ، از حد جنوبى به بحر عمان و خليج فارس ، از حد مشرقى به نىريز و از حد مغربى به رامهرمز كوه‌گيلويه به طول 160 فرسخ و عرض صد فرسخ دانسته است . « 1 » « حقايق نگار خورموجى » درباره حدود ايالت فارس مىنويسد : « مملكت فارس از ممالك جنوبى ايران و محدود است به اين تفصيل از حد شمالى با قمشه و جنوبى با بحر عمان و خليج فارس و مشرقى قريه قطروى تابع نىريز و مغربى به رامهرمز كوه‌گيلويه ، طولش از شمال به جنوب تخمينا يكصد و شصت فرسخ ، عرضش از مشرق به مغرب از صد فرسخ متجاوز » « 2 » اين ايالت وسيع شامل 76 بلوك و 94 ناحيه و 2584 ده بوده است . « 3 » تقسيمات ادارى فارس از اواخر عصر قاجارى تا سال‌هاى پس از جنگ جهانى دوم تغيير عمده‌اى نكرده و كم و بيش محدوده دوره قاجارى را شامل مىشده است . « 4 » سه بندر مهم تجارى ، يعنى عباسى ، لنگه و بوشهر در محدوده ايالت فارس قرار داشتند و بخش عمده‌اى از واردات و صادرات كالاهاى دريايى به شيراز از اين بنادر صورت مىپذيرفت . به عبارت ديگر ، شيراز در مقام مركز فارس و محل اصلى ذخيره كالاهاى وارداتى و صادراتى دريايى اين دوره از اهميت بسيارى برخوردار بود و حفظ امنيت مسيرهاى پس‌كرانه منتهى به مركز ايالت از مهم‌ترين وظايف كارگزاران حكومتى محسوب مىشد . « 5 » حفظ امنيت سه مسير دستيابى شيراز به خليج فارس موجب رشد و رونق اقتصادى اين ايالت پهناور مىشد و ناامنى در مسيرهاى پس‌كرانه‌اى ، هميشه مشكلاتى جدى را براى واليان فارس و اقشار مختلف اجتماعى آن ايجاد مىكرد . « 6 » حيات اقتصادى ايالت فارس به شدت وابسته به رونق جاده‌هاى تجارى پس‌كرانه‌اى آن بود و اساسا بازار شيراز از اين جاده‌ها تغذيه مىشد و صادرات و واردات كالاها از اين مسيرها ، عمده‌ترين درآمد بازرگانان شيرازى به شمار مىرفت . از اين‌رو شيراز نقشى اساسى در تعادل اقتصادى اين ايالت ايفا مىكرد . بوشهر ، لنگه و عباسى از مهم‌ترين شهرهاى اقتصادى فارس بودند و در مبادلات اقتصادى و رونق مالى شيراز تأثير بسيارى داشتند . « 7 » تجار و بازرگانان شيراز ، بوشهر ، عباسى ، لنگه و لارستان از اواخر عصر صفوى به بعد ، قشرهاى قدرتمندى بودند كه مداخله مؤثرى در امور سياسى و اقتصادى جنوب ايران داشتند . نخستين و آشكارترين اين تأثيرات را مىتوان در دخالت مستقيم « حاج ميرزا ابراهيم خان كلانتر شيرازى » در حمايت از « آقا محمد خان قاجار » و عليه « لطفعلى خان » مشاهده كرد . « 8 » اين جمله « لطفعلى خان زند » كه : « اين مرد خائن هر چه باشد شهرى است و اتباع او چند نفرى از اهل بازار و كاسب پيشه‌اند . . . » مبين اين است كه شورش حاج ابراهيم خان كلانتر عليه لطفعلى خان را مىتوان در واقع انعكاس خواسته‌هاى

--> ( 1 ) . فرصت الدوله شيرازى ؛ آثار عجم ؛ تهران : انتشارات بامداد ، تهران : 1362 ش ، چاپ افست ، صص 9 و 10 . ( 2 ) . نزهت الاخبار ، پيشين ، ص 67 . ( 3 ) . براى آگاهى بيشتر از فهرست اسامى بلوكات ، نواحى و دهات فارس و همچنين تعريف اين اصطلاحات ( بلوك ، ناحيه ، ده ) بنگريد به : فارس‌نامه ناصرى ، پيشين ، جلد دوم ، صص 1640 تا 1673 . همچنين براى اطلاع از محدوده تقسيمات سياسى ايالت فارس در اواخر عصر قاجارى بنگريد به : دومورينى ، ژاك ؛ عشاير فارس ، ترجمه جلال الدين رفيع‌فر ؛ تهران : انتشارات دانشگاه تهران ، 1375 ؛ در اين كتاب چند نقشه پيشنهادى از تقسيمات ايالتى فارس آمده است . ( 4 ) . تقسيمات ادارى فارس پس از انقلاب مشروطيت چندان تغيير نكرد . در جغرافياى نظامى ايران كه تقسيمات ادارى سال 1315 شمسى را نشان مىدهد ، آمده است : « ناحيه فارس تقريبا تمام قسمت جنوب ايران مىباشد از شمال محدود است به بلوك قمشه ولايت اصفهان از طرف مشرق به يزد بلوك سيرجان و بلوچستان از طرف مغرب به ناحيه بختيارى بلوك رامهرمز و بلوك فلاحيه خوزستان از طرف جنوب به باب هرمز و خليج فارس . ( جغرافياى نظامى ايران ، پيشين ، ص 371 ) . براساس قانون تقسيمات كشورى و وظايف فرمانداران و بخشداران ، مصوب شانزدهم آبان ماه 1316 ، ايالت فارس با عنوان استان جنوب شامل شهرستان‌هاى يزد ، آباده ، شيراز ، اصطهبانات ، جهرم ، لنگه و لارستان ، بوشهر ، عباسى ، كرمان و جيرفت بود ( اداره قوانين و مطبوعات مجلس شوراى ملى ، تهران ، 1319 ، ص 329 ) و براساس قانون اصلاح قانون تقسيمات كشورى مصوب 1319 استان فارس به مركزيت شيراز شامل شهرستان‌هاى بهبهان ، شيراز ، بوشهر ، فسا ، آباده و لار تعيين شد . ( همان‌جا ، ص 331 - 330 ) در تقسيمات بعدى مربوط به سال 1323 شمسى ، فارس استان هفتم ايران و شامل شهرستان‌هاى شيراز ، آباده ، فسا ، لار و بوشهر شد . ( رزم‌آرا ، على ؛ جغرافياى نظامى منطقه فارس ، تهران : چاپخانه ارتش ، 1323 ، ص 21 ) در سال 1329 خورشيدى ، استان هفتم با عنوان فارس و بنادر شامل چهارده شهرستان به شرح زير شد : شيراز ، آباده ، بوشهر ، بندر لنگه ، بهبهان ، جهرم ، داراب ، دشتى و دشتستان ، فسا ، فيروزآباد ، لارستان ، كازرون ، كنگان و نىريز و اصطهبانات . ( جغرافيا و اسامى دهات كشور ، ج دوم ؛ چاپخانه مجلس ، 1329 ، ص 231 ) . ( 5 ) . براى آگاهى بيشتر از مسيرهاى دسترسى شيراز به بنادر عباسى ، لنگه و بوشهر بنگريد به : - سديد السلطنه كبابى ؛ اعلام الناس فى احوال بندر عباس ؛ تصحيح و تحشيه احمد اقتدارى ؛ تهران : دنياى كتاب ، 1368 ، صص 224 - 218 و 708 - 707 ؛ همچنين ؛ سفرنامه سديد السلطنه كبابى ؛ تصحيح و تحشيه احمد اقتدارى ؛ تهران : انتشارات به نشر ، 1362 ، صص 27 تا 53 ( دقيقه دوم از روز حركت به بوشهر تا روز ورود به تهران ) و پيوست ششم ( كيفيت راه قافله‌رو عباسى به شيراز ) همچنين : سديد السلطنه كبابى ؛ سرزمين‌هاى شمالى پيرامون خليج فارس و درياى عمان ؛ استخراج و تنظيم و تحشيه و تعليقات احمد اقتدارى ؛ تهران : شركت انتشارات جهان معاصر ، 1371 ، صص 87 - 86 ( طريق بوشهر به شيراز ) ، 182 - 181 ( طريق لنگه به لار ) . همچنين براى آگاهى از وضعيت لارستانى بنگريد به : وثوقى و ديگران ، تاريخ مفصل لارستان ، نشر همسايه ، تهران ، 1385 ، صص 1066 تا 1127 و 1194 تا 1235 كه ترجمه دو مقاله از « ويلم فلور » و « هاينس گاوبه » با عناوين « بخشى از جاده كاروانى بندر عباسى - شيراز » و « جاده از وضعيت مسير شيراز به بوشهر در اواخر عصر قاجارى » در آن آمده است ؛ همچنين بنگريد به : جنوب ايران به روايت سفرنامه‌نويسان ، ترجمه حسن زنگنه ، انتشارات نويد شيراز ، 1380 ؛ در اين كتاب چهار سفرنامه ترجمه شده است كه سفرنامه جنوب ايران سرهنگ دوم « لوئيس پلى » شرح مسافرت او در سال 1864 ميلادى از بوشهر به شيراز است . ( 6 ) . نمونه‌هاى مستند و بسيار جالبى از ناامنىهاى گسترده در مسيرهاى پس‌كرانه‌اى در گزارش‌هاى مندرج در كتاب وقايع اتفاقيه آمده است بنگريد به : وقايع اتفاقيه ، به كوشش سعيدى سيرجانى ؛ تهران : نشر پيكان ، 1376 ؛ همچنين بنگريد به : كتاب آبى ، به كوشش و ويراستارى احمد بشيرى ؛ تهران : نشر نو ، 1366 . ( 7 ) . براى آگاهى بيشتر از وضعيت تبادل كالا در مسيرهاى بندر عباس ، لنگه و بوشهر و برخى اصطلاحات رايج عصر بنگريد به : جمال‌زاده ، محمد على ؛ گنج شايگان ؛ سلسله انتشارات اداره كاوه ، برلين ، 1335 ، صص 52 تا 54 . همچنين براى اطلاع از كميت كالاهاى صادرات و واردات بين سال‌هاى 1873 تا 1905 ميلادى در بنادر عباسى ، لنگه و بوشهر بنگريد به : Saldanha , J . A , The Persian Gulf Precis , Archive editions , 1985 , Vol VIII , pp . 45 - 52 . ( 8 ) . براى آگاهى بيشتر از اين واقعه بنگريد به : فارسنامه ناصرى ، پيشين ، ص 647 .