توانايىهاى خود را براى دستيابى به اين اهداف به كار گرفت . دولتمردان قاجارى در اين شرايط سخت و بحرانى ، در حالى كه از طمع و تجاوز قدرت بزرگ شمالى خود در رنج بودند ، درصدد مقابله با انگلستان در خليج فارس برآمدند و در حالى كه از نظر توازن قدرت ، توانمندىشان بسيار اندك بود ، ناگزير به اتخاذ سياست‌هايى شدند كه موقعيت آنها را در اين آبراه مهم حفظ كند . نخستين پادشاهان قاجارى ، در راه اجراى سياست‌هاى خود در خليج فارس با موانع متعددى روبه‌رو بودند كه مهم‌ترين آنها « سياست‌هاى استعمارى انگلستان در منطقه » بود . در بخش‌هاى بعدى ، كيفيت اجراى اين سياست و ديگر موانع پيش‌رو را بررسى و مطالعه خواهيم كرد . ( 2 ) شكل‌گيرى آل سعود و توسعهء قدرت آنان به سواحل خليج فارس يكى ديگر از قدرت‌هاى منطقه‌اى كه از اواخر قرن هجدهم و اوائل قرن نوزدهم ميلادى بر خليج فارس و سواحل آن تأثير عمده‌اى گذاشت ، « آل سعود » از رؤساى فرقه « وهابى » بودند . اين فرقه در اواخر قرن هجدهم ميلادى ، قلمرو نفوذ خود را به سواحل خليج فارس توسعه داد و با جذب عناصر قبيله‌اى عرب از قدرت فوق العاده‌اى برخوردار شد . « جى . بى . كلى » ، مورخ انگليسى ، در بخشى از كتاب خود مىنويسد : « در قرن نوزدهم ميلادى دو قدرت غير بومى تاريخ منطقه خليج فارس را شكل داده‌اند . يكى از آنها وهابىهاى امارت سعودى در نجد بودند كه زمانى به سواحل غربى خليج فارس دست يافتند ، و قدرت دوم ، دولت استعمارى انگليس بود . » « 1 » نام اين فرقه ، از نام بنيان‌گذارش « محمد بن عبد الوهاب » گرفته شده است كه اطلاعات چندانى نيز درباره زندگانىاش وجود ندارد . او در « العينيه » ، يكى از آبادىهاى مركزى عربستان ، متولد شد و دوران تحصيل خود را در بصره و بغداد و بعضى شهرهاى ايرانى پى گرفت و پس از آن به العينيه بازگشت و تبليغ آيين جديد خود را آغاز كرد . از انديشه‌هاى او استقبال نشد وى ناگزير به « درعيه » مهاجرت كرد و در آنجا « محمد بن سعود » ، حاكم محلى ، به او اعتقاد پيدا كرد و به تدريج عقايد وهابى در سرزمين نجد « 2 » گسترش يافت . هنگام مرگ محمد بن سعود در سال 1179 ق . / 1765 م . بيشتر مردم منطقه نجد ، با آل سعود بيعت كرده و به مذهب عبد الوهاب گرويده بودند . با مرگ محمد بن سعود ، جانشينش به نام « عبد العزيز بن سعود » - كه داماد ابن عبد الوهاب هم بود - از طرف او به مقام امام و امير قبايل وهابى انتخاب شد . قدرت وهابىها در دوره امارت عبد العزيز توسعه يافت . وى در دوره سى سالهء فرمانروايىاش ، پيوسته در حال جنگ بود و براى نخستين بار توانست در سال 1208 ق . / 1793 م . با فتح ناحيه « احساء و قطيف » خود را به كرانه‌هاى خليج فارس برساند و از همين دوره شركتى مؤثر در امور سياسى و اقتصادى منطقه داشته باشد . او در سال 1212 ق . / 1797 م . با غلبه بر سپاه « شريف مكه » قدرت خود را به مراكز مذهبى عربستان گسترش داد و از آن پس كشمكش پنهانى بين وهابىها و نمايندگان امپراتورى عثمانى آغاز شد . در سال 1216 ق . / 1801 م . « امير مسعود » ، پسر عبد العزيز ، در رأس نيروى نظامى متشكل از مردم نجد و عشاير حجاز و تهامه ، به قصد « عراق » حركت كرد و در ماه ذى القعده به شهر « كربلا » رسيد و آن را محاصره كرد . سپس در نبردى خونين نيروهاى مهاجم ، بسيارى از مدافعان و ساكنان شهر را به قتل رساندند . « 3 » تهاجم وهابىها به كربلا موجب واكنش دو قدرت منطقه‌اى ايران و عثمانى شد . « 4 » فتحعلى شاه قاجار با اطلاع از اخبار كربلا ، « اسماعيل بيگ بيات » را نزد « سليمان پاشا » ، والى بغداد ، فرستاد و از او خواست به دفع وهابيان بپردازد . پس از آن « حاج حيدر خان » ، برادرزاده « حاج ابراهيم خان شيرازى » را كه نايب الوزاره عباس ميرزا بود ، به سفارت مصر فرستاد و نامه‌اى ملاطفت‌آميز به ضميمه يك قبضه شمشير به « محمد على پاشا » - كه در آن وقت پاشاى مصر بود - فرستاد و از او خواست در دفع وهابيان بكوشد . « 5 » حضور فعال و گسترده وهابىها در سواحل خليج فارس و مداخله آنان در امور فرهنگى و اجتماعى اين ناحيه ، وضعيت تازه‌اى را در اوائل قرن سيزدهم هجرى به وجود آورد . افزوده شدن نيروى جديد نظامى به معادلات سياسى ، اين منطقه را در حالتى بحرانى فروبرد . به عبارت ديگر تركيب نيروهاى موجود منطقه‌اى در اين دوره به گونه‌اى بود كه مثلث قدرت منطقه‌اى امام مسقط ، عثمانى و ايران با افزوده شدن آل سعود به يك چهار ضلعى قدرت جديد و متضاد با همديگر تبديل شد كه سواحل خليج فارس را به شدت ناامن مىكرد . آل سعود از آغاز ، با عثمانى ، ايران و مسقط روابط خصمانه‌اى برقرار كرد . گسترش قدرت آنان به سمت سواحل عمانات و گرايش يكى از قدرتمندترين طوايف ساكن اين نواحى ، يعنى قواسم ، به وهابيت معادله جديدى را در روابط سياسى امام مسقط و وهابىها ايجاد كرد . نيروهاى آل سعود در جدال با عثمانىها نيز شركت مؤثرى

--> ( 1 ) . Kelly , op . cit . p . 45 . ( 2 ) . واژه نجد به معناى زمين مرتفع است . مركز نجد شهر رياض از ناحيه عارض است كه هم‌اكنون پايتخت كشور عربستان است . بلاد ديگر عبارتند از : دو شهر « عنيزه » و « بريده » از ناحيه « قصيم » و شهر « زلفى » از ناحيه « سدير » و شهر « شقراء » از ناحيه « وشم » و شهر « درعيه » از ناحيه عارض . ( 3 ) . براى آگاهى بيشتر از شرح واقعه بنگريد به : هدايت ، رضا قلى خان ؛ روضة الصفاى ناصرى ؛ ج 9 ؛ قم : كتابفروشى مركزى ، صص 383 - 380 . ( 4 ) . ميرزا ابو طالب در سفرنامه خود شرح نامه‌اى از « عبد العزيز بن سعود » خطاب به فتحعلى شاه را آورده است كه در آن پادشاه ايران به بازگشت از عقايد خود دعوت شده است : بنگريد به : سفرنامه ميرزا ابو طالب خان يا مسير طالبى ، تهران ، 1352 ، ص 412 . ( 5 ) . روضه الصفا ، پيشين ، ج 9 ، ص 383 .