2 . مواجه شدن انگلستان با قيام‌هاى متعدد مردم هندوستان ؛ « 1 » 3 . فعال شدن قدرت‌هاى منطقه‌اى خليج فارس به ويژه آل سعود و سلطان مسقط ؛ « 2 » 4 . بالا رفتن توان حمل و نقل بوميان خليج فارس و مشاركت گسترده آنان در جابه‌جايى كالا و تضعيف موقعيت كمپانى هند شرقى ؛ « 3 » 5 . حياتى بودن حفظ هندوستان براى تامين منافع استعمارى انگلستان در شرق . اين شرايط موجب شد كارگزاران انگليسى در صدد اتخاذ سياست‌هاى نوينى برآيند تا از طريق آن ، نخست ، مانع نفوذ فرانسه در مناطق مجاور هندوستان و از جمله خليج فارس شوند « 4 » و از سوى ديگر ، با ايجاد پايگاه‌هاى نظامى ثابت و برقرارى گشت‌هاى دريايى منظم در آب‌هاى مجاور هندوستان « 5 » و عقد قراردادهاى گوناگون سياسى با قدرت‌هاى منطقه‌اى و رؤساى طوايف خليج فارس ، زمينه‌هاى لازم را براى تثبيت موقعيت خود فراهم آورند . « 6 » به عبارت ديگر انگلستان در اوائل قرن نوزدهم ميلادى براى حضور قدرتمندانه در خليج فارس و اقيانوس هند ، در صدد اتخاذ سياست‌ها و شيوه‌هاى نوينى برآمد كه نتيجه آن فعاليت‌هاى گسترده ديپلماتيك ، سياسى و نظامى در خليج فارس بود . از اين دوره به بعد « كمپانى هند شرقى » به منزلهء يك شركت بزرگ تجارى ، به تدريج « مجرى سياست‌هاى انگلستان در منطقه » شد و روزبه‌روز حمايت بيشتر دولتمردان انگلستان را جلب كرد . هرچند تضادهاى اندكى بين منافع اقتصادى كمپانى هند شرقى با سياست‌هاى جهانى و منطقه‌اى انگلستان در اين دوره به چشم مىخورد ، اما به تدريج كليه امكانات كمپانى هند شرقى در اختيار مجريان سياسى طرح‌هاى استعمارى دولت انگلستان قرار گرفت . مأموريت « ميرزا مهدى على خان بهادر جنگ » « 7 » - نخستين نماينده مقيم انگلستان در بوشهر در سال 1212 ق . / 1798 م . - و دستور العملى كه به او داده شد ، خطوط اصلى سياست انگلستان را در اين دوره مشخص مىسازد . دستور العمل ابلاغى كمپانى هند شرقى به او درباره وظايفش در بوشهر شامل موارد زير است : 1 . مذاكره با امام مسقط و جلوگيرى از عقد هرگونه قرارداد بين او و فرانسه ؛ 2 . تلاش براى توسعه هر چه بيشتر واردات كمپانى به ايران و بالا بردن حجم تجارت ؛ 3 . كوتاه كردن دست تجار روسيه از ايران و ارسال گزارشى دقيق از ميزان تجارت روسيه با ايران ؛ 4 . جلوگيرى از نفوذ فرانسه در ايران ؛ جلب نظر « فتحعلى شاه قاجار » براى سركوبى « زمان شاه » كه در آن ايام با حملات مكرر خود به هندوستان از شمال ، اين منطقه را تهديد مىكرد . « 8 » اين دستور العمل شامل كليه مقاصد اقتصادى و سياسى بريتانيا در منطقه بود . اهداف اقتصادى شامل توسعه حجم مبادلات اقتصادى با ايران و مناطق همجوار مىشد . اما اهداف سياسى اين دستور العمل نشان‌دهنده شكل‌گيرى دورهء جديدى از سياست انگلستان در منطقه بود . دوره‌اى كه به تعبير برخى از محققان « آغاز حضور گسترده سياسى » در خليج فارس بود . « 9 » انگلستان در اوائل قرن نوزدهم ميلادى ، يكى از قدرتمندترين نيروهاى استعمارى خليج فارس بود كه كليه ابزار و توانمندىهاى خود را براى تثبيت قدرت در هندوستان به كار گرفت . در واقع خليج فارس به دليل همجوارى با هندوستان ، اهميت ويژه‌اى در معادلات سياسى منطقه‌اى يافت . از اين‌رو حفظ امنيت آن ، جلوگيرى از نفوذ ديگر كشورهاى اروپايى و تأمين منافع سياسى در اين منطقه ، مهم‌ترين اصول سياسى انگلستان به شمار مىرفت . اين قدرت استعمارى ، همه

--> estrow , 1996 - Kelly , op . cit , pp . 62 - 98 . - Loriemer , Historical , Vol 1 . pp . 151 - 156 ; 177 - 173 ; - The Persian Gulf Precis , op . cit . Vol 2 . pp . 58 - 80 ( 1 ) . براى آگاهى بيشتر از جزئيات حادثه حمله زمان شاه به دهلى بنگريد به : - تاريخ وقايع و سوانح افغانستان ، تصحيح مير هاشم محدث ، تهران : امير كبير 1365 ، ص 54 ؛ كاتب هزاره ، ملا فيض محمد ، سراج التواريخ ، مؤسسه مطالعات و انتشارات بلخ ، ج 1 ؛ تهران : 1372 ، ص 72 ، همچنين بنگريد به : - Sykes , Sir Percy , History of Afghanistan , Macmillan and co . Ltd , London , 1940 , Vol 2 . P . 377 . ( 2 ) . Kelly , op . cit . p . 45 ( 3 ) . Alqasemi , The Myth of Arab Piracy . . . , op . cit . Appendix No . 8 ( 4 ) . « لرد مينتو » ، فرماندار كل هندوستان در سال 1223 ق . / 1808 م نظر خود را هنگام اعزام « سر جان مالكوم » به ايران درباره اهداف سفر بيان مىكند و مىگويد : « هدف مهم ديگرى كه در ايران بايد به دست آوريم ، خارج كردن فرانسوىها از ايران و جلوگيرى از تأسيس ايستگاه در بنادر و جزاير ايرانى در خليج فارس است . » براى آگاهى بيشتر بنگريد به : - The Persian Gulf Precis , op . Cit , No . 263 ( 1808 ) ( 5 ) . Kelly , op . cit . pp . 57 - 60 ( 6 ) . براى آگاهى بيشتر از مفاد قراردادهاى گوناگون كه با سلطان مسقط و شيوخ طوايف منطقه خليج فارس منعقد شده است ؛ بنگريد به : - Aitchison , C . V . Treaties and Engagement relation to Arabia and the Per - sian Gulf , Archive edition , 1987 . Vol . XI . ( 7 ) . « ميرزا مهدى على خان » ملقب به « بهادر جنگ » متولد سال 1166 ق . / 1752 م . در سن بيست و هفت سالگى به هندوستان رفت و وارد دستگاه ادارى كمپانى هند شرقى شد . او از همان ابتداى ورود به خدمت ، سرسپردگى خود را به اثبات رسانيد و از اين‌رو در سال 1212 ق . / 1798 م . به عنوان نماينده مقيم در بوشهر منصوب و مجرى طرح‌هاى نوين استعمارى انگلستان در خليج فارس شد . كارگزاران انگليسى از او با عناوين « ديپلمات ماهر مكتب ايرانى » و « باتجربه‌ترين فرد در مذاكرات سياسى » ياد كرده‌اند . براى آگاهى بيشتر از زندگانى و اقدامات بنگريد به : - The Persian Gulf Precis , op . cit . Vol . 1 . P . 349 . - تاريخ ايران ؛ پيشين ، ص 435 . - بامداد ، مهدى ؛ شرح‌حال رجال ايران ؛ تهران : انتشارات زوار ، 1350 ، ج 5 ، ص 266 . - وثوقى ، محمد باقر ؛ « ميرزا مهدى على خان بهادر جنگ » ، پژوهشنامه دانشكده ادبيات و علوم انسانى ، دانشگاه شهيد بهشتى ، شماره 34 ، تابستان 1381 ، صص 191 - 177 . ( 8 ) . The Persian Gulf Precis , Op . cit . p . 349 . . ( 9 ) . Bahrain Islands , op . cit . p . 38 .