ساحل عمان را زير نظارت مستقيم خود مىگرفتند . « 1 » به اين ترتيب ، به حفظ موقعيت برتر جزيره هرموز كمك مىكردند . با ورود پرتغالىها به منطقه ، اين بنادر ، تحت نظارت آنان قرار گرفت و در واقع پرتغالىها سياست امراى هرموز را در حفظ تعادل بين لنگرگاه‌هاى دريايى ادامه دادند « 2 » و از همين‌رو جزيره هرموز همچنان جايگاه خود را به عنوان مهم‌ترين بارانداز كالا در خليج فارس حفظ كرد . با فتح هرموز از سوى نيروهاى ايرانى و جابه‌جايى كانون تجارت دريايى از اين جزيره به « بندر عباسى » و شكل‌گيرى موقعيت جديد ، مسئلهء تعادل در رقابت بين بنادر خليج فارس و بنادر عمان ، تداوم نيافت . به عبارت ديگر ، پرتغالىها پس از اخراج از جزيره هرموز ، توانايى تجارى خود را به بنادر « قلهات » و « مسقط » منتقل كردند و از موقعيت ويژه اين دو بندر براى تداوم رقابت تاريخى با جزيره هرموز بهره بردند . اينكه امام قلى خان در مقام مجرى سياست شاه عباس در خليج فارس تا چه حد از وضعيت ژئوپلتيك بنادر عمان آگاه بوده و چه اقداماتى را براى حفظ تعادل تجارى آن انجام داده است ؟ » پرسشى است كه در تحقيقات تاريخى به زبان فارسى ، مورد توجه قرار نگرفته است . به نظر مىرسد كه با توجه به شواهد تاريخى امام قلى خان از موقعيت جديد آگاهى داشته و اقدام اين فرمانده باهوش در جهت حفظ تعادل تجارى بين بنادر بوده است . سردار شاه عباس ، به خوبى از اهميت كنترل بنادر « جلفار » ، « قلهات » و « مسقط » و توانمندى رقابتى آنها در مقابل بندرعباسى آگاه بود ، و از همين‌رو پيش از فتح كامل هرموز ، سربازان خود را براى فتح « جلفار » اعزام كرد و اين بندر را از تصرف پرتغالىها خارج ساخته « 3 » و پس از فتح هرموز ، بنادر صحار و خورفكان را نيز از چنگ آنان بيرون آورده « 4 » و حكامى را بر اين مناطق منصوب نموده است . در منابع تاريخى عمان ، از فردى به نام « ناصر الدين العجمى » به عنوان حاكم « جلفار » در دوره واليگرى امام قلى خان ياد شده است . « 5 » تلاش « امام قلى خان » براى بازپس‌گيرى بنادر ساحلى عمان نشان‌دهنده آگاهى او از اهميت استراتژيك اين بنادر و تأثير آنها بر موقعيت بندر عباسى است . او حتى در صدد برآمد با كمك ناوگان انگليسى و هلندى به مسقط لشكر بكشد و آنجا را نيز فتح كند . « 6 » پرتغالىها كه از موقعيت اين بنادر كاملا آگاه بودند ، با نگرانى از تهديدات امام قلى خان « 7 » درصدد پيشگيرى برآمدند و با اعزام يك ناوگان جنگى توانستند بنادر « صحار » و « خورفكان » را مجددا تصرف كنند ، « 8 » امّا بندر « جلفار » همچنان در اختيار نيروهاى ايرانى باقى ماند . تلاش « امام قلى خان » براى اعمال نظارت و كنترل بر سواحل عمان ، به دليل در اختيار نداشتن ناوگان دريايى ، به طور كامل عملى نشد و نمايندگان انگليس و هلند در خليج فارس نيز به بهانه‌هاى مختلف از كمك به ايران براى بازپس‌گيرى مسقط امتناع كردند و به اين ترتيب ، بنادر رقيب بندر عباسى يعنى مسقط ، قلهات ، خورفكان و صحار در اختيار پرتغالىها قرار گرفتند و زمينه مناسبى را براى شركت مؤثر اين بنادر در رقابت تجارى با مهم‌ترين بندر خليج فارس فراهم كردند . حضور پرتغالىها در نواحى ساحلى عمان چندان خطرى براى تجارت بندر عباسى محسوب نمىشد ، چه ، آنان در دوران افول قدرت خود را در منطقه قرار داشتند و از قدرت سرمايه‌گذارى پيشين برخوردار نبودند . و در نتيجه شرايط سواحل عمان در نيمه دوم قرن يازدهم هجرى / قرن هفدهم ميلادى به ضرر پرتغالىها به سرعت در حال تغيير بود . تغييرات و تحولات عمده‌اى كه در اين دوره به وقوع پيوست ، منجر به شكل‌گيرى سلسله قدرتمندى به نام « يعاربه عمان » شد . امراى اين سلسله از سال 1033 تا 1157 ق . / 1620 تا 1744 م . در اين نواحى حكومت كردند . « 9 » در دوران حكومت « يعاربه » ، مسقط به

--> ( 1 ) . در نقشه‌هاى تاريخى ترسيم شده در قرن شانزدهم و هفدهم ميلادى ، عمان كنونى در محدوده قلمرو ملوك هرموز و با عنوان « قلمرو هرموز » مشخص شده است . براى مثال بنگريد به : نقشه گاستالدى ، 1570 م . همچنين : نقشه ماجينى ، 1596 ، و نيز همچنين : نقشه بوسماخر ، 1600 ، برلين ؛ همچنين : نقشه ماريان ، 1636 ، پاريس ؛ همچنين : نقشه داپر ، 1672 ، آمستردام . ( 2 ) . براى آگاهى بيشتر از موقعيت پرتغالىها در عمان و بخش‌هاى جنوبى شبه جزيره عربستان بنگريد به : - Serjeant , R . B The Portugueses of the south Arabia Coast , oxford , 1963 ; the Persian Gulf . . . , op . cit . PP . 323 - 425 ; the countries and tribes of the Persian Gulf , op . cit , PP . 137 - 201 . ( 3 ) . سيلوا فيگوئروا شرح مبسوطى از چگونگى فتح جلفار توسط امام قلى خان ارائه كرده است كه البته با قضاوت‌ها و داورىهاى نادرست همراه است . بنگريد به : سفرنامه سيلوا فيگوئروا ، پيشين ، ص 416 - 415 . همچنين بنگريد به : - The Countries and Tribes of The Persian Gulf , op . cit . p . 188 . ( 4 ) . Loriemer , op . cit . p . 28 . ( 5 ) . سرحان بن سعيد الازكوى العمانى ، تاريخ عمان المقتبس من كتاب كشف الغمه الجامع لاخبار الائمه ، حققّه عبد المجيد حسيب القيسى ، مسقط ، وزارة التراث القومى و الثقافه ، بىتا ، ص 104 . همچنين بنگريد به : - Badger , George Percy , History of The Imams and Sayyids of oman , New york , p . 66 . همچنين بنگريد به : حميد بن محمد بن رزيق بن نجيب ، الفتح المبين فى سيرة السادة البو سعيدين ، تحقيق عبد المنعم عامر ، مسقط ، 1994 ، صص 231 - 240 ، 241 ، 272 ، 273 . ( 6 ) . فلور ، ويلم ، هلنديان در جزيره خارگ ، ترجمه ابو القاسم سرّى ، تهران ، نشر توس ، ص 257 ( مندرج در مقاله‌اى تحت عنوان ناوگان ايران در خليج فارس در قرن هيجدهم ميلادى ) ( 7 ) . گروه نظامى به فرماندهى « دون گنسالو دا سيلويرآ » براى دفع تهديدهاى ايران عليه مسقط به اين منطقه اعزام شد . بنگريد به : اسناد روابط تاريخى ايران و پرتغال ، پيشين ، ص 322 . ( 8 ) . براى آگاهى از كيفيت تصرف مجدد سواحل عمان توسط نيروهاى پرتغالى بنگريد به خاطرات فرمانده ناوگان دريايى پرتغال كه با مشخصات زير به چاپ رسيده است : Commentaries of Ruy Freyre de And rada , Op . cit . PP . 151 - 262 . . ( 9 ) . براى آگاهى بيشتر از موقعيت پرتغالىها در عمان و بخش‌هاى جنوبى شبه جزيره عربستان بنگريد به : - عمان ، پيشين ، صص 138 - 137 ؛ همچنين : تاريخ عمان المقتبس من كتاب كشف الغمه ، پيشين ، فصول پنجم تا هشتم . همچنين : تحفة الاعيان بسيرة اهل عمان ، پيشين ، ج 2 ، صص 70 - 6 ؛ همچنين : سالم بن حمود بن شامس السيابى ، عمان عبر التاريخ ، مسقط ، 1421 ، جلد 2 ، صص 266 - 172 ؛ همچنين : فتح المبين فى سيرة السادة البو سعيدين ، پيشين ، صص 306 - 230 . - The Countries and Tribes of The Persian Gulf , op . cit , pp . 201 - 264 .