بندرى آباد تبديل شد و نقش قابل ملاحظه‌اى را در مبادلات تجارى حوزه اقيانوس هند و خليج فارس ايفا كرد . توسعه اين بندر در دوران حكومت « ناصر بن مرشد » ( 1033 تا 1051 ق . / 1624 تا 1641 م . ) و « سلطان بن سيف اول » ( 1051 تا 1091 ق . / 1640 تا 1680 م . ) كامل شد . « 1 » اما تغيير جغرافياى سياسى منطقه در اين دوره به هيچ روى به نفع تجارت روبه رشد ايران در بندر عباسى نبود ؛ چه ، درست زمانى كه بندر عباسى شرايط و زمينه‌هاى افول و ركود را تجربه مىكرد ( نيمه دوم قرن يازدهم هجرى ) بندر مسقط تحت اداره و اعمال سياست‌هاى واقع‌گرايانه « ناصر بن مرشد » و « سلطان بن سيف اول » ترقى و رشد فراوانى يافت و به رقيبى جدى و قدرتمند براى بندر عباسى تبديل شد . اين تغيير عمده را پيش از اين ، سومين عامل افول بندر عباسى دانستيم . از آنجا كه در تحقيقات مرتبط با خليج فارس ، به اين تغيير عمده چندان توجه نشده و كمتر به آن پرداخته شده است ، در اين بخش ، روند توسعه و گسترش بنادر ساحلى عمان طى دوره 75 سالهء حكومت امراى اوليه يعاربه مورد بررسى تاريخى قرار خواهد گرفت . توجه به كيفيت رشد و ترقى اين بنادر مىتواند كمك شايانى به درك هر چه بهتر افول موقعيت بندر عباسى بنمايد . « امامان يعاربه عمان » قدرت خود را در ناحيه « رستاق » از شهرهاى داخلى عمان بنيان نهادند و در خلاء قدرت به وجود آمده پس از ضعف « آل نبهان » و ضعف پرتغالىها در سواحل عمان ، توانستند در سال 1033 ق . / 1624 م . قدرت را به دست گيرند « 2 » و به متحد ساختن طوايف گوناگون برخيزند . نخستين امام يعربى به نام ناصر بن مرشد پس از سركوب تمامى رؤساى قبايل ساكن نواحى داخلى عمان ، درصدد توسعه قدرت خود به سمت سواحل برآمد تا به اين ترتيب بتواند پرتغالىها را از اين نواحى براند . نخستين تلاش « ناصر بن مرشد » براى فتح « بندر مسقط » به شكست موقت پرتغالىها و عقب‌نشينى آنان منجر شد . « 3 » ناصر بن مرشد در سال 1043 ق . / 1633 م . يعنى دو سال پس از مرگ امام قلى خان درصدد برآمد آخرين پايگاه ايرانى را در ساحل عمان به تصرف درآورد و به همين منظور ، حمله گسترده‌اى را به بنادر « جلفار » و « صحار » آغاز نمود . حاكم وقت ايرانى جلفار به نام « ناصر الدين » و همراهانش دلاورانه مقاومت كردند ، اما نتوانستند در مقابل محاصره نيروهاى ناصر بن مرشد دوام آورند و شكست خوردند « 4 » به اين ترتيب ، آخرين پايگاه صفويان در سواحل عمان ، دو سال پس از مرگ امام قلى خان از دست رفت و كارگزاران شاه صفى ، اقدامى عملى براى بازپس‌گيرى آن نكردند . پس از آن ، نيروهاى عمانى ، پرتغالىها را از بنادر صور و صحار اخراج و تسلط خود را بر بنادر عمان كامل كردند . « 5 » جنگ عليه پرتغالىها در سواحل عمان ، پس از مرگ ناصر بن مرشد نيز توسط جانشينش ، سلطان بن سيف ادامه يافت . بدين ترتيب ، توجه اصلى سلطان عمان به فتح كامل « مسقط » معطوف شد و تمام نيروهاى خود را براى انجام اين مقصود بسيج كرد و خود ، شخصا فرماندهى عمليات عليه پرتغالىها را بر عهده گرفت . فتح مسقط با توجه به موقعيت سوق الجيشى و قلعه و باروى مستحكم آن فقط از طريق محاصره طولانى مدت ميسر بود و سلطان بن سيف و لشكريانش پس از چهار ماه توانستند به داخل قلعه راه يابند و پرتغالىها را مجبور به تسليم كنند . به اين ترتيب ، فتح مسقط در سال 1060 ق . / 1650 م . كامل شد « 6 » و پرتغالىها آخرين پناهگاه خود را در عمان از دست دادند . يك مورخ پرتغالى درباره سقوط مسقط مىنويسد : « از دست رفتن مسقط ، بازارى به آن زيبايى و غير قابل تسخير كه فقط به دليل گناهان ما و يا با فرماندهى ژنرال فرانسيسكو تاورآ ، فردى خشن ، ستمگر و زورگو مىتوانست از دست برود » . « 7 » سلطان بن سيف پس از فتح « مسقط » ، سه اقدام مهم را سر لوحه اقدامات خود قرار داد : تعقيب پرتغالىها و جهاد با آنان و مصادره كشتىهاى پرتغالى ؛ تشكيل يك ناوگان قدرتمند ؛ و توجه هر چه بيشتر به توسعه مسقط به عنوان يك ايستگاه مهم تجارى در مسير آفريقاى شرقى و هند و خليج فارس . نخستين اقدام سلطان بن سيف ، تشكيل ناوگانى دريايى بود كه از طريق مصادره كشتىهاى پرتغالى ، پس از فتح مسقط « 8 » و حمله به ناوگان‌هاى خارجى و تصرف آن « 9 » و خريد و مصادره كشتى از تجار هندى صورت پذيرفت . « 10 » ناوگان دريايى مسقط ، به سرعت توسعه يافت و سلطان بن سيف در سال 1075 ق . / 1665 م . چهار فروند ناو جنگى بزرگ و دوازده فروند ناو حمل و نقل بزرگ در اختيار داشت كه با اين توان نظامى توانست پرتغالىها را در نبرد دريايى شكست دهد . « 11 » سه سال بعد ، تعداد اين كشتىها به نوزده فروند افزايش يافت و ناوگان مسقط با حدود چهار هزار نفر خدمه در مسير هند به تجارت مىپرداخت . « 12 »

--> ( 1 ) . The Persian Gulf , op . cit , pp . 355 - 418 . ( 2 ) . تحفة الاعيان بسيرة اهل عمان ، پيشين ، جلد دوم ، صص 3 - 2 . ( 3 ) . The Countries and Tribes of The Persian Gulf , op . cit . pp . 203 - 204 . . ( 4 ) . Badger , op . cit . p . 66 . ( 5 ) . Loriemer op . cit . p . 402 ; Badger , op . cit . p . 69 ; . همچنين : تاريخ عمان المقتبس من كتاب كشف الغمه ، پيشين ، ص 111 . ( 6 ) . Badger , op . cit . p . 69 ; Loriemer , op . cit , p . 38 . ( 7 ) . برگرفته از صفحه 264 كتاب سفرنامه شرق به نقل از كتاب اسناد روابط تاريخى ايران و پرتغال ، پيشين ، ص 352 . ( 8 ) . The Persian Gulf . . . , op . cit . p . 383 . ( 9 ) . « رافايل دومان » ، مبلغ مشهور فرانسوى ساكن اصفهان ، در سال 1080 ق . / 1670 م . در نامه‌اى به صدر اعظم فرانسه از ربوده شدن چند ناو فرانسوى توسط اعراب مسقط خبر داده است . بنگريد به : لاكهارت ، انقراض سلسله صفويه ، پيشين ، ص 75 . ( 10 ) . The Persian Gulf . . . op . cit . p . 385 . براى آگاهى بيشتر از وضعيت نيروى دريايى عمان در دوره يعاربه و آل بو سعيد بنگريد به : عمان و تاريخها البحرى ، اصدار وزارة الاعلام و الثقافه ، 1979 ، صص 86 - 63 . ( 11 ) . Ibid , p . 383 . ( 12 ) . Foster , William , The English Factories in India 1618 - 1669 . London , .