افول و ركود تجارت پس‌كرانه‌اى و از رونق افتادن اقتصاد بندر عباسى و افت شديد ارزش واحد پول ايران بود . ارزش تومان ايرانى در سال 1078 ق . / 1667 م . برابر سه ليره استرلينگ بود ، در حالى كه در اواخر قرن هيجدهم ميلادى به يك ليره كاهش پيدا كرد . « 1 » البته بايد افزود كه اين كاهش ارزش ، يكى از چند اثر و نتيجه مهم به وجود آمدن شرايط جديد در اواخر عصر صفوى است كه پرداختن به آنها در اين مجال ميسر نيست . سومين عامل زمينه‌ساز « افول و ركود بندر عباسى » در نيمه دوم قرن يازدهم هجرى / نيمه دوم قرن هفدهم ميلادى ، پيش از اين ، تحت عنوان « تغيير در جغرافياى سياسى منطقه » طرح شد . در مباحث قبلى ، به دو تغيير عمدهء ساختار ادارى و اجتماعى بندر عباسى پرداختيم كه در حقيقت مهم‌ترين رويدادهاى داخلى و تحولات درونى ايران عصر صفوى محسوب مىشوند و بر روند روبه‌رشد اين بندر تأثير مخربى گذاشتند . به عبارت ديگر ، آنچه تاكنون بررسى شده است ، « تحولات درونى و داخلى » در چهارچوب مرزهاى ايران عصر صفوى بود كه سعى شد با ارائه تصويرى گويا و برگرفته از منابع و متون تاريخى ، چگونگى شكل‌گيرى زمينه‌هاى داخلى افول بندر عباسى مطالعه شود . امّا بايد افزود كه حيات اقتصادى اين بندر مهم عصر صفوى تنها به تحولات داخلى ايران وابسته نبوده است ، بلكه تحولات بيرونى و منطقه‌اى نيز از جمله عوامل تأثيرگذار بر آن محسوب مىشوند . توضيح اينكه ، « بندر عباسى » به عنوان بزرگ‌ترين دروازه ورود و خروج كالاهاى مورد نياز ايران عصر صفوى ، در رقابت پنهان و آشكار با ديگر بنادر حوزه خليج فارس و مناطق همجوار آن قرار داشته است . با نگاهى كلى به موقعيت جغرافيايى حوزه حمل‌ونقل كالاهاى دريايى در اين دوره ، مىتوان دريافت كه بنادر ايرانى بخش بالادست خليج فارس « 2 » و بنادر ساحلى « عمان » ، توان بالقوهء رقابت با اين بندر را داشته‌اند كه از اين ميان ، « بنادر بالادست خليج فارس » همچون بندر بوشهر ، ريگ و ديلم ، چون در حوزه ادارى و نظارتى صفويان قرار داشتند ، تحت كنترل بودند و عملا به دليل نداشتن امكانات بندرى مناسب ، توان رقابت با بندر عباسى را نداشتند ، هرچند كه در دوره‌هاى بعدى در پى تغيير عمدهء جغرافياى سياسى سواحل ايران و توجه دولتمردان ، اين شرايط به خوبى براى اين بنادر فراهم شد . امّا بنادر سواحل « عمان » به دلايل مختلف ، رقباى اصلى بندر عباسى در اين دوره بودند و نهايتا با ايجاد تغييرات عمده در جغرافياى سياسى منطقه در مقام رقيبى جدى وارد صحنه اقتصادى و سياسى خليج فارس شدند . در حوزه سواحل « عمان » ، سه بندر « جلفار » « 3 » « قلهارت » « 4 » و « مسقط » از رونق تجارى مناسبى برخوردار بودند و بالقوه رقباى اصلى بندر عباسى محسوب مىشدند . دو بندر « قلهات » و « مسقط » از لحاظ موقعيت جغرافيايى ، در مسير كشتىهايى قرار داشتند كه از خليج فارس عازم نواحى آفريقاى شرقى و درياى سرخ و هندوستان بودند . به عبارت ديگر ، كشتىهايى كه از خليج فارس عازم نواحى آفريقاى شرقى و درياى سرخ مىشدند ، ناگزير ، از مسير « قلهات » و « مسقط » عبور مىكردند و به اين ترتيب ، اين دو بندر ، مهم‌ترين لنگرگاه كشتىهاى عبورى محسوب مىشدند . « 5 » از طرف ديگر ، كشتىهاى خليج فارس براى تردد در مسير « هندوستان » از اين دو بندر به عنوان ايستگاه ذخيره مواد غذايى و آب آشاميدنى استفاده مىكردند و از اين‌رو ، بنادر ياد شده ، « موقعيت مناسب ترانزيتى » نيز داشتند . « 6 » در دوره حاكميت ملوك هرموز در خليج فارس ( قرن هفتم تا دهم هجرى ) هر سه بندر ، تحت نظارت و اداره مستقيم آنان قرار داشت « 7 » و در واقع ، با كنترل اين سه بندر ، امكان رقابت و برترى بر جزيره هرموز ، از اين سه بندر گرفته مىشد و به عبارت ساده‌تر ، « امراى هرموز » براى حفظ موقعيت برتر جزيره هرموز در مبادلات دريايى ، امور ادارى و اقتصادى سه بندر جلفار ، قلهات و مسقط و ديگر بنادر

--> ( 1 ) . امين ، عبد الامير ، منافع بريتانيا در خليج فارس ، ترجمه على رجبى يزدى ، تهران ، انتشارات امير كبير ، 1370 ، ص 21 . ( 2 ) . عبارت « بنادر بخش بالادست خليج فارس » در اينجا ، به بنادر واقع در استان‌هاى بوشهر و خوزستان كنونى اشاره مىكند ، چه اين بنادر در عرض جغرافيايى بالاترى از بندر عباس قرار دارند و اين تقسيم‌بندى صرفا براى ايجاد تمايز در موقعيت جغرافيايى بنادر خليج فارس در نظر گرفته شده است و بنادرى همچون بوشهر ، ريگ ، ديلم ، هنديجان و بنادر استان خوزستان را شامل مىشود . ( 3 ) . جلفار يا رأس الخيمه كنونى از بنادر پشتيبان سواحل شمالى خليج فارس محسوب مىشده است . براى آگاهى بيشتر از موقعيت جغرافيايى اين بندر و نقش آن در مبادلات اقتصادى منطقه بنگريد به : عبد اللّه على الطابور ، جلفار بر التاريخ ، دبى ، 1998 ميلادى . ( 4 ) . قلهات از بنادر قديمى و آباد ساحل عمان بوده و در دوره ملوك هرموز به عنوان پايتخت دوم امراى هرموز شناخته مىشده است . براى آگاهى بيشتر از موقعيت جغرافيايى اين بندر در اين دوره بنگريد به : تاريخ مهاجرت اقوام در خليج فارس ، پيشين ، صص 266 - 265 . همچنين : وثوقى ، محمد باقر ، « جغرافياى تاريخى بيرونات » ، مجله تخصصى تاريخ ، دانشگاه تهران ، شماره 5 ، سال چهارم ، 1382 ، صص 301 - 299 . همچنين : - Aubin , Jean , " Le Royame d'ormuz au debut au XVI SiecLe , " Mare Luso - Indicum II , 1973 , p . 112 . ( 5 ) . در سفرهاى دريايى از خليج فارس به سمت درياى سرخ و شرق آفريقا از اين دو بندر به عنوان توقف‌گاه استفاده مىشده است . براى نمونه بنگريد به : - Barbosa , Duarte , A Description of the Coast of Africa and Malbar , trans - lated by Henry and Stanley , London , 1966 , p . 188 ; Pires , Tome , The suma oriental of Tome Pires , an account of The East , From the Red sea to Japan , translated by Armando Cortesao , Hakluyt society , London , 1944 , p . 20 ; The Commentaries of the Great Afonso d'Albuquerque , translated by Wal - ter de Gray Birch , New York , 1970 , Vol . 1 - pp , 62 - 67 . ( 6 ) . ياقوت حموى در قرن هفتم ، اين بندر را در مسير دريايى هندوستان ذكر كرده است . بنگريد به : ياقوت حموى ، معجم البلدان ، نشر دار صادر ، بيروت ، ج 4 ، ص 393 . ابن بطوطه قلهات را شهرى با بازارهاى خوب با مردمى تاجرپيشه توصيف مىكند كه از تجارت هند گذران مىكنند . بنگريد به : سفرنامه ابن بطوطه ، ترجمه محمد على موحد ، تهران ، انتشارات علمى و فرهنگى ، 1361 ، ج 1 ، صص 8 - 327 . در قرن هشتم هجرى « عبد الرزاق سمرقندى » ، سفير شاهرخ تيمورى در هند ، پس از مسافرت از هرموز به قلهات به سمت هندوستان رهسپار شده است . بنگريد به : سفرنامه عبد الرزاق سمرقندى ، تاشكند ، فرهنگستان علوم ازبكستان ، 1906 ميلادى ، ص 12 . « ابن ماجد » دريانورد مشهور قرن دهم هجرى ، قلهات را بهترين ساحل براى توقف كشتىها به سمت هند مىداند . بنگريد به : ابن ماجد ، الفوايد فى اصول البحر و القواعد ، ترجمه و تحشيه احمد اقتدارى ، تهران ، انجمن آثار و مفاخر فرهنگى ايران ، 1372 ، ص 443 . ( 7 ) . براى آگاهى بيشتر از وضعيت اين مناطق در دوره حاكميت ملوك هرموز بنگريد به : تاريخ مهاجرت اقوام در خليج فارس ، پيشين ، صص 270 - 264 .