فصل سوّم بررسى اسناد از منظر حاكميت مقدمه حكومت ارتباط مادى و معنوى دقيقى با حاكميت دارد . در يك معنى نتيجهء حكومت در هر قلمرو يا كشور حاكميت اوست و حاكميت نيز در عرصهء اجرائى حكومت متجلى مىشود : حاكميت داراى اين خصوصيت بارز است كه واجد استعداد و اهليت اجراى تمامى وظائفى است كه به نحوى از انحاء مربوط به جامعه و سرزمين تحت نظر و يا مورد ادعاى اوست . بارزترين اين وظائف حفظ امنيت و دفاع از سرزمين و ادارهء مصالح و منافع مردم سرزمين در داخل و اجراى تعهدات در خارج از قلمرو حكومتى است . حاكميت بدين بيان در استقلال كامل اعمال مىشود و در عين حال مصالح و منافع ديگر حكومت‌ها و حاكميت‌هاى مستقل را هم مراعات مىنمايد . با توجه به اين واقعيت حاكميت به عنوان يك قدرت عالى و نامحدود تعريف مىشود و به تعبيرى ديگر داراى صلاحيت داشتن صلاحيت است . چنانچه با توجه به اين اصول به اسناد بندر عباسى بنگريم به نكته‌هايى در چند زمينه برمىخوريم : دفاع از حاكميت در معنى دفاع از تماميت ارضى و نيز در مفهوم حمايت از اشخاص و منافع و مصالح آنهايى كه در قلمرو حكومت و يا در خارج از قلمرو ياد شده ، ولى در ارتباط كامل با حكومت و حاكميتى كه تابع آنند ، زندگى مىكنند و نيز مديريت عالى در خصوص امنيت قلمرو . اين معانى و مفاهيم در اسناد بندر عباسى با وضوح كامل و در اوضاع و احوال گوناگون به صورت مثبت و گاه منفى عرض وجود كرده‌اند . 1 - 3 - تماميت ارضى و رعيت‌هاى كارگزار در مفهوم تماميت ارضى در دورهء فتحعلى شاه بحرين هم‌عرض بندر عباسى بوده و در قلمرو ايران قرار داشته است . هم‌عنان با اين مفهوم امام مسقط نيز براساس آنچه اسناد متعدد مجموعهء بندر عباس ، گزارش مىكنند به عنوان رعيت ايران مورد خطاب فتحعلى شاه و ديگران بوده است . در نتيجه چون امام مسقط مانند ديگر بندگان ارادت كيش « براى اداى مناسك بندگى ، اقبال درگاه را محراب حصول آمالش انگاشته و سلوك طريق خدمتكارى را امام قافلهء ارادت داشته ، ساحل آمالش را مهبط انوار تفقّدات كامله و عرصهء اقبالش را مسقط انظار عنايت شامله » داشته است « لهذا ميناى آمالش از شمول عواطف خاطر مهر شامل شاهانه مالامال آمده » ، بنابراين خدمت حكومت بحرين و بندر عباسى و شميل و مينا نيز به عهدهء اهتمام مشار اليه محول و مفوض » شده « و پايه اعتبارش در مدارج رفعت به اعتبار اين موهبت » افراشته گرديده است . ( 1 ) محمد شاه نيز به اين نكته اشاره دارد كه صيد سعيد امام مسقط « در طريق خدمتكارى ثابت قدم بوده است » « و اوامر علّيه را در هر باب به سمع اطاعت اصغاء نموده » است . ( 7 ) اين نوع بيان حكايت از حاكميت بدون خدشه دارد از آن‌رو كه ارجاع خدمت در بخشى از قلمرو حكومت يا سرزمين به رعيتى از رعايا واگذار شده است كه از طرف حاكم صاحب صلاحيت با آن قسم از عناوين مورد خطاب قرار گرفته است كه همگى حكايت از وابستگى تام و تمام مخاطب دارد . 2 - 3 - تماميت ارضى و فروش اراضى كشور از جمله مسائلى كه در خصوص تماميت ارضى بايد بدان توجه شود و اين توجه براى همه كشورها به ويژه كشورهايى ضرورت دارد كه در معرض برنامه‌هاى نفوذى گوناگون قرار دارند رفتار خطرناك و مغاير با استقلال فروش اراضى مناطق مختلف كشور ، به ويژه مناطق مرزى و از آن مهمتر نواحى دوردست و جزاير است . ناصر الدين شاه طى دستخطى در مورد فروش برخى از نواحى جنوب مىنويسد : « همين كاغذ وكيل الملك را بده وزير دول خارجه ببيند به ميرزا على اكبر بندر عباس بنويسد كه احتياط اين نوع امور را هميشه داشته باشد و نگذارد كه اين نوع كارها اتفاق بيفتد . البته « به وكيل الملك و قوام الدوله هم بنويس . البته مراقب باشند كه زمين فروشى به خارجه نكنند » ( 107 ) هم‌چنين با توجه به رفت و آمدهايى كه صاحب‌منصبان انگليسى به بخش‌هاى مختلف نواحى جنوب مىكرده‌اند سخن از فروش زمين به ميان آمده « و از رعاياى آنجا خواهش مبايعهء بعضى اراضى قراء را