زردشتى شدن سرزمين ماد بدرستى معلوم نيست ، همينقدر مىدانيم كه در زمان داريوش و خشايارشا قوم ماد زردشتى بود ، در حالى كه پارس‌ها از يكنوع مزداه پرستى غير زردشتى پيروى مىكردند . « 1 » از اين پس سرزمين ماد مركز دين زردشت بشمار آمد و اين دين در تحولات بعدى خود تحت تأثير افكار طبقه مغان ماد قرار گرفت و در نتيجه طراوت و تازگى خود را از دست داد و در قالب اصول فقهى خشك و خسته‌كننده‌اى درآمد . دستورهاى دينى دقيق براى تنظيم جزئيات زندگى مؤمنين وضع شد و اينان ناگزير مىبايستى خود را از شر حملات عده كثيرى شياطين و عفاريت گوناگون ، كه ديو « 2 » نام گرفتند ، حفظ كنند . بداستان رستاخيز و روزشمار تفاصيل و شاخ و برگ زيادى افزودند ، كه طبق آنها از نطفه مخفى زردشت تا سه هزار سال در هر هزاره يك منجى ظهور خواهد كرد و با ظهور آخرين منجى يعنى استوت‌ارت « 3 » كه « سوشيانت » « 4 » يا منجى اصلى و اخص است ، اين دنيا پايان مىپذيرد . در آن هنگام پس از نبرد بين دو جهان نيك و بد و آزمون فلز گداخته سعادت ابدى و تغييرناپذير فرشو كرتى « 5 » ( تبديل صورت ) برقرار مىشود . كتاب موسوم به ونديداد ( وى ديودات « 6 » يعنى « قانون ضد ديوان » ) در چنين

--> ( 1 ) - ر ك به تحقيقات جديدى كه من در رساله جديد الانتشار خود مرسوم به « فصل اول ونديداد و تاريخ نخستين تيره‌هاى ايرانى » « Le premier chapitre du Vendidad et I'histoire primitive des tributs iraniennes » . ( D . Vid . Slesk . hist - fil . Medd , XXIX . 4 . ) بيان كرده‌ام . بعقيده « نيبرگ » نوعى از اين امتزاج و اختلاط حتى در يكى از آخرين مراحل موعظات زردشت نيز ديده مىشود . ( 2 ) - دين ، ص 336 و ما بعد ، دمونولوژى ، ص 28 و ما بعد . درباره « منها » ر ك بنونيست . مغها در ايران قديم . Les Mages dans I'Ancien Iran نشريه انجمن تتبعات ايرانى ، 1938 . ( 3 ) - Astvat - ereta ( 4 ) - Saoshyant ( 5 ) - frashokereti ( 6 ) - Vidaeva - data