ميسوزاند ؟ » . چون سخن بدينجا رسيد ، مغ بيچاره از جواب عاجز ماند « 1 » . در تحت تأثير افكار جديد ، آن خوش‌بينى نخستين ، كه بنيان دين زردشتى و محرك مردمان به كار و كوشش بود ، پژمرده و گسيخته شد . ميل بزهد و ترك ، كه در فرقه‌هاى ايرانى مخالف آيين زردشت رواجى بسزا داشت ، رفته‌رفته وارد آيين زردشتيان نيز شد و بنيان اين ديانت را برانداخت . در اندرز اوشنر ( اندرز 46 ) عبارت ذيل ، كه به كلى منافى با اصول ديانت زردشتى است ، ديده مىشود و ظاهرا مأخوذ از عقايد مانويه است : « جان موجود است ، ولى اين تنست كه فريب ميدهد » . در اين وقت عقيده زروانيان ، كه در عهد ساسانى شيوعى يافته بود ، موجب شد ، كه مردمان اعتقاد بجبر پيدا كردند ، و اين بمنزله زهرى جانگزاى بود ، كه روح مزديسنى قديم را از پاى درآورد « 2 » . زروان خداى قديم ، پدر اوهرمزد و اهريمن بود ، و او را نه فقط زمان نامتناهى مىدانستند ، بلكه اسم ديگرش « قضا » بود . در رسالهء كه مكرر از آن نام برده‌ايم ، و لحن زروانى دارد ، يعنى داذستان‌ى مينوگ‌ى خرذ آمده است ، كه : « 3 » « خرد آسمانى يا روح حكمت چنين فرمايد : مرد هر چند صاحب عقلى قوى و دانشى نيرومند باشد با قضا ، برنتواند آمد ، زيرا كه چون قضاى محتوم مردى را سعيد يا شقى كرد ، دانا از كار فروماند ، و نادان بدانديشه در كار چست و چالاك گردد ، كم‌دلان دلير ، و دليران كم‌دل شوند ، مردم كوشا كاهلى گيرند و كاهلان بكوشش درآيند . » اما در اين رساله به كلى منكر تأثير كوشش انسان نشده‌اند ، زيرا بنابر فصل 22 اين رساله ، كوشش و عمل هم در مقابل قضا وزنى دارد ، و اين وزن در آخرت در كفهء ميزان نهاده خواهد شد « 4 » . به اين ترتيب عقيده جبرى رواج گرفت

--> ( 1 ) - هوفمان ، ص 109 . ( 2 ) - عقيده اختيار در دين زردشتى را ويليمز جكسن در رساله خود موسوم به « تتبعات زردشتى » Zoroastrian Studies ( نيويورك 1928 . ص 219 و ما بعد ) مورد بحث قرار داده است . ( 3 ) - 23 ر 7 - 4 . ( 4 ) - ر ك تاواديا ، مجله هند و ايران ، 1931 ، ص 131 - 130 .