* * * عهد بزرگ تمدن ادبى و فلسفى ايران با سلطنت خسرو اول آغاز مىشود پيش از آنكه بتوصيف اين مرحله از تمدن بپردازيم ، ملاحظاتى چند راجع بتعليمات بطور كلى خواهيم نوشت . متأسفانه در اين باب اطلاعات ما بسيار قليل است . مطلقا از تعليمات ابتدايى آنزمان آگاهى نداريم . بلاشك قسمت اعظم كشاورزان بىسواد بوده‌اند . ديهكانان گويا عموما مختصر سوادى داشته‌اند : قرنها پس از انقراض دولت شاهنشاهى ساسانى اين طايفه روايات و افسانه‌ها و تاريخ ملى را نگاهداشته بودند . جماعت بسيارى از تجار شهرها لااقل قرائت و كتابت و حساب ميدانسته‌اند ، و چون از اين بگذريم عامه مردم از حيث ادب و سواد بضاعتى نداشته‌اند . هيون تسيانگ « 1 » گويد ايرانيان بفكر دانش نيستند ، و فقط بپيشه خويش اشتغال ميورزند . وانگهى بلاشك تعليمات ابتدايى و لااقل قسمتى از تعليمات عاليه در دست روحانيون بوده ، و كاملا جنبه دينى داشته است « 2 » . اما راجع بتعليم كودكان و جوانان طبقات عاليه اطلاعات دقيق‌ترى در دست داريم . عده‌اى از نجيب‌زادگان ، مانند عهد هخامنشى ، در دربار با جوانان خاندان سلطنت بقسمى از تعاليم نايل ميشدند و در تحت رياست « آموزگار اسواران » تعليم مىيافتند « 3 » . خواندن ، و نوشتن ، و حساب ، و چوگان بازى « 4 » ، و شطرنج « 5 » ، و سوارى و

--> ( 1 ) - بيل ، آثار بودايى ، ج 2 ، ص 278 . ( 2 ) - مقايسه شود با بغ‌نسك ، دينكرد ، كتاب نهم ، فصل 50 ، فقره 17 . ( 3 ) - نلدكه ، طبرى ، ص 443 . ( 4 ) - راجع بچوگان بازى ر ك به اينوسترانتزف ، مطالعات ساسانى ، ص 72 ما بعد ، ( ترجمه بوگدانو ، مجله كاما ، شماره 7 ، ص 41 و ما بعد ) ، بنابر عيون الاخبار ، كه از آيين نامگ اقتباس كرده است . ( 5 ) - راجع ببازى شطرنج پايين‌تر را ببينيد .