معتبر يا جماعت مانويه‌اى بوده است ، كه در ممالك مختلف مانند تيسفون و بابل و ميشان و الرها و خوزستان و ارمنستان و هند و غيره ساكن بوده‌اند . از اين رو معلوم مىشود ، كه در زمان خود مانى هم آيين او چه توسعه و انبساطى داشته است . در ميان پاپيروس‌هايى ، كه در مصر كشف شده ، ترجمه قبطى بسيارى از اين نامه‌ها بدست آمده است « 1 » . مانى از لحاظ ادبى در زبان ايران اصلاح مهمى كرده است . بجاى خط پهلوى ، كه شباهت حروف آن موجب خبط و اشتباه در قرائت ميشد ، خط سريانى را معمول كرد و با يك طرز بسيار ماهرانه توانست ، الفباى سريانى را با زبان ايرانى ( لهجه جنوب غربى و شمالى ) وفق دهد و حتى المقدور اعراب كلمات و اصوات حروف پهلوى را بوسيله حروف مصوته سريانى ، قيد و ثبت كند . در اين خط جديد نه فقط كلمات هزوارش معمولهء در زبان پهلوى را متروك داشت ، بلكه بجاى املاء نيمه تاريخى ؛ كه به علت محافظه‌كارى زردشتيان ، خط پهلوى هرگز از آن رهايى نيافته ، مانى رسم الخطى به كار برد ، كه كاملا متناسب با تلفظ و معادل اصوات و حركات بود . اين الفباى مانوى را پيروان او ، كه سغدى زبان بودند ؛ قبول نمودند و رفته رفته از آن خطوطى پديد آمد ، كه اقوام آسياى مركزى آن را به كار ميبردند . سيس يا سيسين ( سيسينيوس ) « 2 » ، كه از شاگردان مانى بود ، بعد از وفات مؤسس آيين بنابر وصيت و تعيين او خليفه كل مانويان گرديد « 3 » . مقامش در بابل بود ، كه از آن پس مركز قوه روحانى مانويان گرديد . بعد از آنكه سيس را مصلوب

--> ( 1 ) - شميدت - پولوتسكى ، ص 23 و بعد . نام چند تن از نويسندگان ايرانى سرودهاى مانوى و توضيحاتى چند در باب آهنگ‌هاى اين سرودها ، در كتاب هنينگ موسوم به « كتاب دعا و اعتراف » ، ص 30 تا 32 آمده است . ( 2 ) - Sisinnios ( 3 ) - ر ك شميدت - پولوتسكى ، ص 24 و بعد . والدشميدت - لنتس ، عقايد مانويه ، ص 606 ؛ شدر ، گنومون 9 ، ص 343 و ايرانيكا ، ص 69 .