دارد « 1 » ، كه عمر جهان بنابر رأى زروانيان 12000 و بنابر اعتقاد مزديسنان غير زروانى 9000 است ، اگر چه در كتاب بندهشن تصريح به 12000 سال ، حتى در قسمت‌هاى غير زروانى آن ديده مىشود . به نظر من اختلاف در عدد سنوات حاكى از اختلافات اين دو فرقه نيست ، سبب اين تفاوت آن است ، كه چه زروانيان و چه مزديسنان گاهى سه هزار سال آغاز جهان را ، كه كائنات در حال امكانى و جنينى بوده ، به حساب ميآورند و گاهى نمىآورند . در تمام روايات اعم از زروانى و غير زروانى مدت جنگ را 9000 سال گفته‌اند و در اين اختلافى نيست . اما اينكه در تواريخ از نيك و اليزه آمده است ، كه زروان قبل از تولد اهريمن و اوهرمزد هزار سال قربانى داد ، دليل اينست كه زروانيان قبل از 9000 سال باز بيك مدتى از عمر جهان قائل بوده‌اند . پس معلوم مىشود ، كه مزديسنان عهد ساسانى در خصوص آفرينش بيشتر تابع عقايد زروانيه بوده‌اند . در افسانه‌اى كه مؤلفين مسيحى آورده‌اند ، تفصيل اين اعتقاد را مىبينيم ولى شكل عاميانه و درشت آن را نقل كرده‌اند . اما از آنچه متعلق بالهيات زروانيه است ، اگر بخواهيم اطلاع وافى بيابيم بايد باقتفاى نيبرگ ، بكتب پهلوى خاصه كتاب بندهشن مراجعه كنيم . در نسخه ايرانى اين كتاب مطالبى از زروانيه مذكور است . كتاب مينوگى خرذ « 2 » هم متعلق بفرقه زروانيه است ، اما در باب تكوين عالم چندان بحثى نميكند « 3 » . چنان كه گفتيم در آغاز كار جهان به حالت مينوگيها يعنى امكانى بود . در اين دوره فقط زروان يا زمان يا قضا وجود بالفعل داشت . بموجب

--> ( 1 ) - 2 ، ص 232 و ما بعد . ( 2 ) - Menoghe Khardh ( 3 ) - عقايد زروانيه راجع بآفرينش در كتاب ديگرى ، كه در اصل به زبان پهلوى بوده و امروز ترجمه فارسى آن در دست است ، نيز بيان شده ، اين همان كتابست ، كه آن را علماى اسلام ميگويند ، ر ك وست ، فقه اللغه ، ص 123 ؛ چاپ بلوشه Blochet در مجله تاريخ اديان ، ج 37 ، ص 40 و ما بعد و نيز مقايسه شود با كتاب متون خطى زند Z endhandschriften تأليف بارتلمه ، ص 152 و بعد .