جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
692
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
شامى مقدور مىباشد و بعضى ديگر كه عاقلترند مىپندارند كه خدمات واقعى هيئتهاى مذهبى در ميان افراد اين فرقه كه همواره بىسرپرست و يا از امكان اصلاح مذهبى محروم ماندهاند از راه تعليم و تربيت و تزكيهء اخلاقى ميسر است . بههرحال اين نكته مسلم است كه بهوسيلهء خدمات و كار هيئتهاى متعدد روحانى امريكائى و فرانسوى و انگليسى در تركيه و ايران نتايج كلى حاصل شده است ، ظلم و تعديات قديم كمتر ديده مىشود ، خوارى آنها رفع گرديده است . تعليم و تربيت كه افراد نسطورى حتى در ارتفاعات كوهستان با اشتياق فراوان نسبت به آن اظهار علاقه مىكنند آنها را آرام و تابع قانون و اهل پيشه و كار بار آورده است . ايشان افرادى مهربان و متمايل به رسم مهماننوازى و علاقهمند برگذارى جشن و سروراند و مثل ارامنه سخت محتاط و حيلهگر نيستند . از طرف ديگر ايشان خيلى فيما بين خود جنگ و جدال دارند ، پولدوستاند و به سختى گرفتار طبع گدائى هستند . شصت سال اهتمام هيئتهاى مذهبى نتوانسته است به آنها اين نكته را بياموزد كه درستى و شرافت فردى قدر و منزلتى دارد . از موقعى كه اعليحضرت در سال 1889 فرمانى صادر و باز كردن مدارس جديد خارجى را در ايران ممنوع كردهاند هيئتهاى مذهبى از بسط دادن برنامههاى تعليماتى خود بازماندهاند هرچند كه حاكم فعلى اروميه جهانسوز ميرزا كه پسر عموى شاه است رفتار دوستانه و نزاكتمآبى نشان مىدهد و بايد از دولت ايران سپاسگزار بود كه بجز در موارد استثنائى اين حكام با بلندنظرى و مدارا نسبت به اتباع مسيحى در اين حدود ايران رفتار كردهاند . در بين هيئتهاى انگليسى و فرانسوى حسن روابط بسيار ديده مىشود ، زيراكه زمينهء كار هركدام جدا و وسيع است ، اما در ميان هيئتهاى امريكائى و انگليسى بطورىكه طبيعى است حسادت و تصادم هست نه فقط از اين جهت كه امريكائىها زودتر در آنجا به كار پرداخته و مدعى شدهاند كه حق انحصارى دارند ، بلكه هدف دو هيئت هم به كلى متفاوت و بلكه متضاد است . هيئتهاى انگليسى براى تقويت و اصلاح آن قوائى آمدهاند كه كار پرزبيترها بنابر اعتراف خود آنها