جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
678
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
و در همينجا عناصر معارض محمد شاه كه مدعى تختوتاج بودند زندانى شدند كه در ميان آنها دو تن از عموهاى شاه بودند . درياى شاهى يا درياچهء اروميه - از جمله مشخصات طبيعى رشتههاى كوهستانى منطقهء آذربايجان كه بسيار هم جالبتوجه است درياچههائى است كه در ارتفاع خيلى زياد از سطح دريا واقع شده است . در خاك روسيه درياچهء گوچا در مشرق ايروان ، در تركيه درياچهء وان در مغرب اين شهر واقع است ، اما بزرگتر از همهء آنها درياچهء اروميه است كه در خاك ايران واقع است و از فراز ارگ تبريز آن را مىتوان ديد و من در اينجا به تعريف آن خواهم پرداخت . اين درياچه را در كتب و نقشههاى اروپائى اروميه مىنويسند ، زيراكه مجاورت شهرى به اين نام و در 12 ميلى مغرب آن واقع است ، اما خود ايرانيان آن را درياى شاهى مىشناسند و همان است كه در كتاب استرابن كاپوتا يا كبود ايرانى يا آبى است . طول اين درياچه هشتاد و چهار ميل و عرض آن بيست تا سى ميل و محيط آن تقريبا 300 ميل و ارتفاع آن از سطح دريا 4100 پاست . سواحل آن دماغه است و خليجهاى متعدد دارد بخصوص در سمت جنوب . جزايرى هم در آن واقع شده كه داراى كرانه و تپههاى پردرخت است و كوه سهند با ارتفاع 11800 پا در طرف شرق و قلهء سفيد آرارات كه از مسافتى دور در ميان ابرها ديده مىشود . اين پهناى آب منظرهاى بس زيبا و روحانگيز دارد . دربارهء تاريخ قديم آن اختلافنظر هست ، زيراكه مىگويند سابقا خيلى وسيعتر از اين بوده به حدى كه روايت بر اين است كه شبهجزيرهء شاهى يا شاهكوه كه از جهت شرقى به طرف درياچه پيش رفته است در سابق جزيرهاى بود كه محيط آن بيست و پنج ميل بوده است . از طرف ديگر اخلاق محلى غالبا به زيادهروى و مبالغه گرايش دارد نه قلت و كاهش ، ازاينرو نقل مىكنند كه جادهاى سابقا وجود داشته كه حالا در ميان درياچه افتاده است . اختصاص عمدهء اين درياچه عمق بسيار كم آن است كه در بعضى جاها مثل باتلاقى ناشى از سيلاب به نظر مىرسد . مادهء نمكى آن بسيار زياد ( 22 درصد )