تابش آفتاب سخت سوزان . زمستان زود شروع مىشود و دير مىپايد و از لحاظ حدت سرما خوف‌آور است . برف‌هاى سنگين راه‌ها را مسدود مىكند ، غالبا افراد در گردنه‌ها از سرمازدگى جان داده‌اند . در تبريز ميزان الهوا هنگام شب به ندرت بالاتر از درجهء صفر ( فارنهايت ) مىرسد و گفته‌اند در اطاقى كه آتش روشن بوده مركب در دوات و آب در كوزه يخ بسته است . سرهنگ استوارت گرماى آنجا را در تابستان ضمن گزارشى با حرارت هندوستان ( ولى به استثناى شب‌ها كه خنك است ) و هواى زمستانى را با وضع هوائى كانادا برابر شمرده است . جمعيت - ژنرال چسنى « 1 » مساحت آذربايجان را 25280 ميل مربع نظر داده و سرهنگ استوارت كه حالا سركنسول ما در تبريز است آن را 43500 و ژنرال شيندلر 35000 ميل مربع گفته است . كل جمعيت آن در حدود دو ميليون نفر « 2 » است كه از آن جمله 000 ر 450 نفر كرد و 72900 تن مسيحىاند ( نسطوريها 44000 و ارامنه 28000 نفر ) تا درجه‌اى با حضور هيئت‌هاى مذهبى خارجى و قسمتى هم بواسطهء وجود چند كنسولخانهء بيگانه در تبريز و تا حدى در نتيجهء اهميت تجارتى اين شهر درحال‌حاضر بالغ بر 120 نفر اروپائى و امريكائى در اين ايالت اقامت دارند . مىگويند نام آذربايجان از آذر به معنى آتش و بايجان يعنى نگهبان گرفته شده كه دال بر اين است كه سابقا اين ناحيهء ايران مقام ممتازى در نظر آتش‌پرستان داشته و همان است كه نويسندگان قديم آتروپاتيا يا آتروپاتن نوشته‌اند . عايدات و مخارج - در جدول‌هايى كه در فصل ديگر راجع به عايدات دولت ايران از سال 1888 م . تا 1889 درج مىكنم ، حصهء آذربايجان ظاهرا بالغ بر 142 ر 786 تومان بعلاوه 60062 خروار غلات كه جمعا معادل 666 ، 966 تومان مىشود . از طرف ديگر عايدات سال 1889 تا 1890 كه در گزارش كنسولى درج

--> ( 1 ) - Chesney ( 2 ) - اگر اين قول صحيح باشد لابد آذربايجان از لحاظ تراكم جمعيت مقام اول را در ايران داشته است .